Woensdag 02/12/2020

Noodhulp

Droogte doodt waar de mens faalt

Nieuwe waterpompen voor droog Ethiopië.Beeld anp

Tientallen miljoenen mensen worden dit jaar bedreigd door droogte, een gevolg van het klimaatfenomeen El Niño. Toch is er geen enkel excuus waarom er iemand zou moeten sterven aan ondervoeding. Voor het eerst in zijn bestaan is de mensheid in staat honger te bedwingen. Er is wel één voorwaarde: goed bestuur.

Vooral Afrika krijgt dit jaar af te rekenen met uitzonderlijke droogte door het terugkerende El Niño-klimaatfenomeen, waarbij om de aantal jaren het water van de Grote Oceaan warmer wordt en wereldwijd de seizoensneerslag dramatisch ontregelt. Zowel in Ethiopië, de Sahel-landen, Somalië en zuidelijk Afrika worden nu vele tientallen miljoenen mensen bedreigd door hongersnood.

Het Wereldvoedselprogramma van de Verenigde Naties voorspelt dat, door mislukte seizoensoogsten, de piek van de voedselonveiligheid zich pas zal voordoen in december van dit jaar. In de komende maanden zou alleen al in zuidelijk Afrika het aantal noodlijdende mensen kunnen stijgen van 32 naar 49 miljoen. In Zimbabwe zijn momenteel 2,8 miljoen mensen getroffen, of liefst 30 procent van de bevolking. Mozambique kijkt aan tegen de ergste droogte in tijden, waardoor bijna anderhalf miljoen inwoners bedreigd worden door voedsel- en watertekorten. In de Hoorn van Afrika is Somalië dan weer hard getroffen. In de regio's Puntland en Somaliland lijden nu al 385.000 mensen honger maar lopen nog eens 1,3 miljoen mensen risico als ze niet snel hulp krijgen.

Het uitdagendst is de situatie in de Sahel-regio, waar alles samen 157 miljoen mensen wonen. Nu al kampen 6 miljoen mensen er met ernstige voedseltekorten door droogte, een aantal dat kan stijgen tot 23,5 miljoen. Een op de vijf kinderen onder de vijf jaar in het gebied is er nu ondermaats gevoed. In samenloop met conflicten, slecht bestuur en vluchtelingenstromen worden landen zoals Mauritanië, Mali, Niger, Nigeria en Tsjaad vandaag geconfronteerd met een - gevaarlijke - 'perfect storm'.

De basis voor de uitzonderlijke droogte werd al gelegd door de globale klimaatverandering. Er was in de voorbije decennia steeds minder water voor de landbouw, die er voor 98 procent afhankelijk is van regenval. De watervoorraden per inwoner daalden in de voorbije 20 jaar al 40 procent.

Het treffendste voorbeeld is het verdwijnen van het Tsjaadmeer, dat ooit de grenzen overspande van Kameroen, Tsjaad, Niger en Nigeria maar nu gekrompen is tot een kleine plas. Omdat de vroegere oevers van het bekken onleefbaar zijn geworden, verhuisden miljoenen klimaatontheemden en -vluchtelingen naar de regionale stedelijke centra, die nu allemaal kreunen onder de bevolkingsaanwas. Een minderheid waagt mede daarom de levensgevaarlijke vlucht naar Europa, dwars door de Sahara van Libië.

Ondervoede kinderen krijgen bijvoeding in Ethiopië.Beeld anp

Geweld door de transnationale groepering Boko Haram en zwakke lokale besturen zorgt er nu voor dat de droogteproblemen in het Tsjaad-bekken bestuurlijk onbeheersbaar worden. Een goed voorbeeld is Diffa, op de grens van Niger en Nigeria, waar drie op de vier inwoners honger lijden. Eén gezondheidskliniek bood er vroeger hulp aan 12.000 inwoners maar moet nu ook steun verlenen aan tienduizenden behoeftige Nigeriaanse vluchtelingen. Een onmogelijke taak, en dus een ramp in de maak, waarschuwen ngo's, die bijspringen waar ze kunnen.

Op de World Humanitarian Summit, gisteren en vandaag in Istanbul, wordt gewaarschuwd dat donormoeheid internationale steun aan het Tsjaad-bekken dit jaar fel bemoeilijkt. Van de 280 miljoen euro die de VN nodig hebben om 1,5 miljoen mensen in het gebied dringend te helpen, werd nog maar 25 procent ingezameld. Tegelijk waarschuwde het Office for the Coordination of Humanitarian Affairs, dat alle agentschappen van de Verenigde Naties stuurt, wel dat deze noodhulp enkel maar aan symptoombestrijding zal doen. "Humanitaire actie maakt er jaarlijks het verschil tussen leven en dood voor miljoenen," schrijven ze in een nieuw analyserapport, "maar humanitaire actie koopt enkel tijd om permanente oplossingen te vinden."

Ethiopië toont de weg

Ethiopië is een goed voorbeeld van een land dat oplossingen zocht, en vond. Het toont aan dat extreme droogte niet altijd hoeft te betekenen dat mensen door honger moeten sterven. Let wel, de situatie is ook daar dramatisch - met een half miljoen ondervoede kinderen, 10,2 miljoen mensen die afhankelijk zijn van voedselhulp en 5,8 miljoen mensen die een tekort hebben aan drinkwater. Toch weet het land nu al dat het deze crisis zal overwinnen. In tegenstelling tot droogte van 1984, die 600.000 slachtoffers maakte, is de kans gering dat we daar dit jaar live kinderen op televisie zullen zien sterven. En de reden is best eenvoudig: goed bestuur.

Beeld anp

Dankzij een nieuwe spoorweg en een vloot ingevoerde vrachtwagens bereiken voedsel- en waterhulp er nu op tijd de droogste regio's. Ondervoede kinderen worden er opgevangen in goed uitgeruste gezondheidscentra. In 1984 daarentegen woedde er een burgeroorlog, waarbij de strijdende partijen de handel blokkeerden, markten bombardeerden en voedselleveringen in beslag namen. Na de val van de dictatuur in 1991 doodde een hongersnood er nog slechts één keer 29.000 mensen, tijdens de oorlog met Eritrea in 1999. Ook toen was ze dus het gevolg van gevechten.

De nieuwe Ethiopische regering leerde lessen uit het verleden. Structureel werd al jaren geïnvesteerd in herbebossing en efficiënter waterbeheer. Toen El Niño vorig jaar de ergste droogte in decennia bracht waren ze ook voorbereid. Voedselreserves en steunprogramma's voor noodlijdende families werden gefinancierd met een overheidsfonds van 900 miljoen euro. Initieel aangelegd als buffer voor olie-import werd er nu 265 miljoen voor binnenlandse voedselhulp aangewend. De overheid bestuurde als een goede huisvader.

Op termijn blijven de droogste regio's van het land wel in de gevarenzone. De Ethiopische veestapel verkleint er momenteel zienderogen omdat waterputten voor dieren uitdrogen. Daarmee verdwijnt het inkomen van veel families. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) voorspelt dat de groei van het bruto binnenlands product zal afnemen tot 8,5 procent dit jaar, van 10 procent in 2014, maar nog steeds een positief cijfer.

Alex de Waal, die als directeur van de World Peace Foundation aan de Amerikaanse Tufts University al decennia de oorzaken van hongersnoden bestudeert, noemt dit het bewijs dat hongersnood te vermijden is met vrede, transparantie en goede planning. "Ethiopië toont aan dat landen die een zekere drempel bereiken van welvaart en ontwikkeling, vrede, politieke liberalisering en grotere democratische controle op de regering de beste veiligheidsgaranties geven om hongersnood te vermijden", schreef hij onlangs in The New York Times. "Er zijn geen gegevens bekend van mensen die al stierven door hongersnood in een democratie."

Volgens De Waals onderzoek stierven bijna 115 miljoen mensen door honger tussen 1870 en 1980, waarvan bijna 90 procent een gevolg was van imperiale veroveringen, grote oorlogen of repressie door totalitaire regimes. Sindsdien zijn hongerdoden bijna uit de wereld verdwenen (zie grafiek). "Is het tijdperk van grote hongersnoden bijna over?", vroeg hij zich af. "Laat ons stellen dat het kan. Hongersnood wordt niet veroorzaakt door overbevolking, en zoals het Ethiopische voorbeeld aantoont is hij niet noodzakelijk een gevolg van droogte. De politiek creëert hongersnood, de politiek kan ze stoppen."

Dieren drinken water in de door droogte getroffen Afar regio in Ethiopië.Beeld anp

Vooruit kijken

Politici moeten dan wel vooruit blijven kijken. Vooral in de Sahel zullen nationale en internationale beleidsmakers de komende decennia alle zeilen moeten bijzetten om miljoenen mensen te helpen die gaan lijden onder de rampzalige effecten van klimaatverandering, extreme droogte en mislukte oogsten voorop. "Experten voorspellen dat een (gemiddelde) temperatuursstijging van 1,2 tot 1,9 graden Celsius volstaat om het aantal ondervoede mensen in westelijk Afrika tegen 2050 te doen aangroeien met 95 procent", stelt de recente VN-analyse. "Als de trends niet veranderen, zal Afrika in de helft van deze eeuw slechts kunnen voorzien in 13 procent van zijn eigen voedselbehoeftes.

Beeld anp

Aan de vooravond van de humanitaire top in Istanbul benadrukte Stephen O'Brien, vice-secretaris-generaal en noodhulpcoördinator van de VN, dat het niet zo ver hoeft te komen. Als voorbeeld stelt hij hoe de huidige El Nino-crisis wel degelijk bezworen kan worden door met alle globale humanitaire actoren samen te werken op twee fronten. "We moeten snel ageren om cruciale voedsel-, water- en gezondheidsnoden te lenigen maar we moeten ook mensen bijstaan om zo snel mogelijk weer zelfvoorzienend te worden, zodat er individuele en gemeenschapscapaciteit wordt gebouwd om toekomstige shocks te weerstaan. Hoe langer we daarmee wachten, hoe meer mensen zullen lijden, hoe duurder de respons zal worden en hoe meer ontwikkelingswinst er verloren gaat. De uitdaging nu is van politieke wil."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234