Donderdag 26/11/2020

‘Dromen zijn realistisch’

‘Wanneer je over de wereld schrijft, geef je die niet alleen weer zoals hij is, maar ook zoals je hem graag zou zien, daar kom je niet onderuit”, aldus Okri, die als geen ander de kracht van het utopische denken propageert. “We vergeten het weleens, maar al onze verwezenlijkingen zijn het resultaat van utopieën. Ze zijn immers niet uit de lucht komen vallen, maar ze zijn ontstaan in de geest van mannen en vrouwen die inzagen dat het anders kon. Zij droomden over een andere wereld, schreven er boeken over en geleidelijk aan zijn hun ideeën ook werkelijkheid geworden.”De Nigeriaans-Britse, in Londen wonende Okri ziet zichzelf werkzaam in de traditie van Plato, Vergilius, Francis Bacon en Thomas More. Al van in zijn eerste boeken benadrukte hij de kracht van de utopie en met In Arcadia schreef hij zeven jaar geleden zelfs zijn eigen versie van dit specifieke literaire genre. Ook in zijn nieuwe boek, de thematische verhalenbundel Tales of Freedom, staat de hoop op verandering weer centraal. Het is een grimmige hervertelling van ons menselijk bestaan geworden, in een stijl die soms doet denken aan Becketts Waiting for Godot, maar op het einde komt de inkeer en verschijnen de Nieuwe Man en de Nieuwe Vrouw op het toneel. “Pas na al dat lijden en bloedvergieten kan er iets veranderen”, aldus Okri. “Mensen moeten eerst de ernst van een situatie beseffen voor ze er iets aan zullen doen.”

Staan utopieën door hun imaginaire, dromerige imago niet lijnrecht tegenover het realisme van onze huidige tijd? We hebben experten nodig, beweert menigeen, en geen dromers.

“Maar utopieën zijn realistisch. Ze zijn heel praktisch, gericht op concrete problemen. Het jammere is dat veel van die hedendaagse realisten het belang van ideeën ontkennen, alsof die niets hebben bijgedragen aan de totstandkoming van onze wereld. Ik ben zelf een groot aanhanger van het realisme en ik ben er vast van overtuigd dat iedere dromer ook een realist is. Je moet immers eerst een realistisch beeld hebben van de wereld voor je er een alternatief voor kunt geven. In mijn utopische denken leg ik veeleer de nadruk op kunst en liefde dan op wetenschap, omdat we in onze door oorlogen, keihard kapitalisme en religieus fanatisme verscheurde wereld zo’n behoefte hebben aan liefde. Ik wil zeker de waarde van de wetenschap niet onderschatten, verre van, ik vind dat we meer wetenschap nodig hebben, maar we dienen wel een onderscheid te maken tussen verbeeldingsrijke wetenschap en conservatieve wetenschap. De eerste wil ons leven verrijken en het een breder perspectief geven, terwijl de tweede ons alleen maar wil onderwerpen aan de belangen van het grote kapitaal. Ik vind dat we dringend wat meer verbeeldingsrijke wetenschap kunnen gebruiken, waardoor we op een beter manier met energie leren omgaan en in onze wereld leren leven zonder hem te vernietigen.”

Hebben we vandaag door de economische crisis die gewetensvragen oproept over het durfkapitalisme extra behoefte aan utopisch denken?

“Zeker, en dat is er ook. Een mens leert op twee manieren, door intuïtie en intelligentie, waarbij hij inziet dat een bepaalde situatie uiteindelijk tot problemen zal leiden en hij op voorhand ingrijpt. Dat is intelligent leren. Maar daarnaast heb je ook het hardleerse leren, waarbij we ons koppig vastklampen aan de fouten die we gemaakt hebben en nog meer fouten maken tot we tot een complete stilstand komen. Onze aanpak van de economische crisis lijkt van het hardleerse type te zijn. We stapelen fout op fout en gaan ervan uit dat het medicijn dat niet werkte bij de vorige koortsopstoot het nu opeens wel zal doen. De reden daarvoor is dat mensen gewoontewezens zijn die het heel moeilijk hebben om een oude manier van denken te verlaten. Maar dat kan natuurlijk niet blijven duren. Ik ben ervan overtuigd dat we vandaag op het punt gekomen zijn dat er knopen doorgehakt moeten worden, willen we niet dat ons machientje helemaal vastloopt. Er moet iets veranderen, en dat zal het ook, alleen moet je niet verwachten dat dit een volstrekte breuk met het verleden zal betekenen, maar wel een grote ideeënsprong voorwaarts. We zijn aan het einde van de weg gekomen, en we beseffen het nog niet ten volle, maar hier en daar steken nieuwe, op de toekomst gerichte ideeën de kop al op. Kijk bijvoorbeeld naar de stroomversnelling waarin het milieubesef

Maar leidt niet iedere utopie uiteindelijk tot een dystopie, omdat ze planning veronderstelt, veel te veel planning, waardoor de wereld een gevangenis wordt?

“Nee, zolang je er maar voor zorgt dat je utopie niet prescriptief is. Ze mag geen regels vastleggen. Een utopie moet geen concrete plannen opstellen, maar enkel duiden op mogelijkheden tot het creëren van een betere wereld. Je kunt het vergelijken met het verschil tussen een groot kunstwerk en een schets van een architect. Betekenisvolle utopieën zijn geen schetsen. Zij zeggen niet welk soort gebouwen we moeten optrekken, want het is zo dat er problemen ontstaan. Dan creëer je orthodoxe en rigide systemen die lijnrecht ingaan tegen de vrije en open eigenschappen van de utopie. Wie alles opnieuw wil uitvinden eindigt niet met een utopie, maar met een nachtmerrie. De kunstenaar daarentegen verandert de wereld precies door deze niet te proberen te veranderen, maar door ons te confronteren met onze menselijkheid en ons de schoonheid van het leven te tonen. Het is dus een heel nederige werkwijze. De kunstenaar doet niets, maar creëert een bewustzijn bij zijn publiek, waardoor dit een betere en rechtvaardigere wereld eist. Hij maakt hun innerlijke wereld rijker, waarna zij op hun beurt de uiterlijke wereld verrijken.”

Naast de utopie is Nigeria het grote onderwerp in uw boeken. Hoe belangrijk is het utopische denken voor Afrika?

“Aangezien het belangrijk is voor ieder mens, zal het dit ook voor de Afrikaan zijn natuurlijk. Wanneer ik over Afrika schrijf doe ik dat op twee manieren. Enerzijds beschrijf ik het continent zoals het is, maar anderzijds toon ik ook hoe het zou kunnen zijn, zonder zijn eigen identiteit te verraden. Utopisch denken is dus cruciaal voor de Afrikaanse realiteit. We moeten Afrika niet hertekenen, maar het opnieuw dromen, en het vanuit die dromen zachtjesaan in de richting van een mooiere toekomst porren. En dat gebeurt. In Nigeria beginnen mensen steeds meer huizen met tuinen te bouwen, waarna ze de Afrikaanse natuur in hun huis binnenlaten. Ik vind dat een positief en hoopvol teken dat de Afrikaan zijn eigen land en continent weer heeft leren waarderen. Het is een erkenning van de Afrikaanse schoonheid.”

Okri in België

Ben Okri is van 14 tot 17 mei in ons land.Op 14 mei wordt hij in Passa Porta geïnterviewd door Brigid Grauman. De dag nadien is hij te gast bij Behoud de Begeerte en voelt Hans Bouman hem aan de tand in bibliotheek Permeke. Op 17 mei is hij de centrale gast tijdens het literair-muzikale programma Utopia - de kunst om de wereld te verbeteren, dat plaatsvindt in het Antwerpse Zuiderpershuis. Okri zal er een ‘eredoctoraat in de utopia’ krijgen, uitgereikt door de denkbeeldige Universiteit van het Algemeen Belang.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234