Donderdag 04/06/2020

Dromen kun je sturen

Vliegen als een condor, een goed gesprek voeren met een overleden familielid, 10 miljoen winnen in de loterij. Met wat training kan iedereen leren in bed zijn eigen dromen te regisseren. Het is niet ondenkbaar dat deze 'lucide dromen' helpen bij psychische problemen.

Hij zat gevangen in een kleine ijzeren kooi en om hem heen cirkelde de heks uit Sneeuwwitje. Gillend werd de 7-jarige Tim Post wakker en rende naar de slaapkamer van zijn ouders.

"Het is maar een droom, Tim", zei zijn moeder. "Het is niet echt."

Maar de droom, of liever nachtmerrie, bleef terugkeren. Totdat er op een nacht iets bijzonders gebeurde. Terwijl Tim Post weer in die kooi vast zat, herinnerde hij zich de boodschap van zijn moeder: dit is niet echt, ik droom dit en wil nu wakker worden.

En toen werd hij wakker en lag gewoon in zijn bed. Dromen terwijl je wéét dat je droomt: Post, inmiddels 32 jaar en onderwijspsycholoog aan de Universiteit Twente, geeft er nu wereldwijd cursussen in.

Daar leert hij mensen bovendien hoe ze deze zogeheten lucide dromen kunnen sturen (zie ook kader). Zodat je niet alleen passief toekijkt, maar de fantasiewereld naar eigen hand kunt zetten.

"Wat zal ik gaan dromen?" vragen cursisten wel eens. "Wat je maar wilt", antwoordt Post dan.

Na een 30-daagse onlinecursus krijgen de meesten het voor elkaar om 's nachts hoofdrolspeler te worden in hun eigen droomfilm. Vliegen over een Lord of the Rings-achtig landschap? Waanzinnige seks met een Hollywood-ster? Alvast oefenen voor een spannend sollicitatiegesprek? Niks is te gek, zolang je er maar in slaagt om in die mysterieuze staat van halfbewustzijn te blijven die mag rekenen op belangstelling bij een kleine, maar fanatieke groep wetenschappers.

Lang durfden onderzoekers hun vingers niet te branden aan lucide dromen. Te vaag, te zeldzaam, te spiritueel om serieus te kunnen bestuderen. Want mensen kunnen wel zéggen dat ze lucide dromen, maar hoe kun je ooit controleren of dit echt zo is? Totdat de Amerikaanse wetenschapper Stephen LaBerge van Stanford University ontdekte dat je lucide dromers een opdracht mee kunt geven. Bijvoorbeeld: heb je een lucide droom, kijk dan in je droom links, rechts, links, rechts, alsof je een tenniswedstrijd volgt.

Zo kunnen neurowetenschappers nu live meekijken in de breinen van dromers die missies uitvoeren die de onderzoekers hen meegeven. Ervaren lucide dromers liggen dan aan apparatuur die hun hersenactiviteit meet, hun oogbewegingen en hun spierspanning. De droomslaap is goed te herkennen: het lichaam is extreem ontspannen, op de ogen na, die snel alle kanten op bewegen (Rapid Eye Movement, of 'rem').

Maar dan is daar ineens het afgesproken oogsignaal van de lucide dromer: links, rechts, links, rechts. Het teken van de slaper dat hij bewust is geworden in de droombeleving en de droomregie neemt. Vervolgens gaat hij direct de volgende afgesproken taak uitvoeren, bijvoorbeeld tien tellen lang afwisselend de linker- en rechtervuist ballen.

"Van buitenaf zie je dan niks aan de handen", zegt Martin Dresler van het Donders Instituut in Nijmegen, een van de wetenschappers achter dit experiment. "De spierspanning blijft nul. Maar binnenin de hersenen zie je precies dezelfde gebieden actief worden als wanneer iemand écht zijn vuist balt."

Hij wijst op onderzoek van de Zwitserse wetenschapper Daniel Erlacher, die vorig jaar aantoonde hoe het oefenen van complexe vingerbewegingen tijdens lucide dromen kan helpen om die vingerbewegingen in het echt beter uit te voeren. Dresler: "Sporters hebben baat bij het visualiseren van hun bewegingen, bijvoorbeeld hoe ze een moeilijke turnoefening of worp gaan uitvoeren. Als het je lukt om dit ook 's nachts te doen tijdens lucide dromen, word je misschien nog iets beter."

Psychose en zelfinzicht

Wat gebeurt er in het brein op het moment dat iemand lucide begint te dromen? Vergeleken met de gewone droomslaap worden hersengebieden vooraan in je hoofd een stuk actiever, zoals de dorsolaterale prefrontale cortex.

Het zijn dit soort hersengebieden waarvan wetenschappers denken dat ze - ook als we wakker zijn - cruciaal zijn voor bewustzijn en zelfinzicht.

Frappant is dat bij sommige psychische aandoeningen deze hersengebieden juist haperen. Zo concludeerde Dresler onlangs in het wetenschappelijke tijdschrift Sleep Medicine Reviews dat er "opvallende overeenkomsten" zijn in de hersenactiviteit tussen lucide dromers en mensen die lijden aan psychoses. Deze patiënten lukt het tijdens aanvallen niet om de echte wereld van hun wanen te onderscheiden. Terwijl lucide dromers hoog scoren op bewustzijn en zelfinzicht, kampen psychotische hersenen juist met verminderde activiteit in die breinregio's.

Sinds die ontdekking vragen slaaponderzoekers zich af: kunnen we iets van lucide dromers leren om patiënten te helpen die moeite hebben echt van onecht te onderscheiden? Bij cursussen lucide dromen wordt deelnemers vaak aangeraden om zich gedurende de dag regelmatig af te vragen: droom ik of is dit echt? Zo stijgt de kans dat cursisten zichzelf ook tijdens hun dromen die vraag stellen, waardoor ze eerder in de droom ontdekken dat ze zich in een fantasiewereld begeven. Zou zo'n zelfde truc ook helpen bij mensen met psychoses, zodat ze een scherper zicht krijgen op het verschil tussen de echte wereld en de fantasiewereld die hun brein zelf genereert?

Of zou je op gezonde slapende vrijwilligers medicijnen kunnen testen die het bewustzijn prikkelen waardoor ze meer lucide dromen krijgen? En zouden die middelen dan ook mensen met psychoses kunnen helpen?

Grip krijgen op wanen

Of kan het misschien nog futuristischer? Onderzoekers van onder meer de J.W. Goethe-University Frankfurt ontdekten dat zelfinzicht in dromen te stimuleren is door mensen een badmuts vol elektroden op te zetten, en daarmee tijdens de slaap een specifiek hersensignaal op te wekken. Zou je op een vergelijkbare manier de hersenen van schizofrene patiënten kunnen prikkelen, waardoor deze patiënten meer grip krijgen op wanen?

Iris Sommer, hoogleraar psychiatrie aan het UMC Utrecht Hersencentrum en gespecialiseerd in psychoses, noemt dit "spannende en romantische ideeën". Samen met haar collega's experimenteert ze al met het stimuleren van de hersenen. Patiënten die geluiden of stemmen horen die er niet zijn, krijgen dan bijvoorbeeld een apparaatje dat het brein prikkelt via elektroden op de schedel. "Het is nu nog te vroeg om te zeggen in hoeverre het echt werkt. We zijn volop bezig dat goed uit te zoeken."

Bij gesprekken met patiënten met psychoses maakt Sommer regelmatig de vergelijking met de droomwereld. "Patiënten kunnen er zó van overtuigd zijn dat de stemmen die ze horen echt zijn, of dat de buurman hen wil vermoorden. Dan zeg ik: dromen kunnen ook ontzettend realistisch zijn. Waar jij last van hebt, lijkt daar wel wat op, maar dan speelt je brein op klaarlichte dag zo'n spelletje met je. Soms helpt dat patiënten om beter in te zien dat de nare dingen die ze zien of horen niet echt hoeven te zijn."

Toch betwijfelt Sommer of typische trucs van lucide dromers - zoals jezelf regelmatig afvragen of je droomt of niet - ook nuttig zijn voor mensen die kampen met psychoses. "Trainingen om meer lucide te dromen, zijn tijdrovend en werken lang niet bij iedereen. Dan zijn er wel betere therapieën beschikbaar om de frontale schors te trainen, zoals geheugenoefeningen op de computer."

Ook Dresler wil niet te hard van stapel lopen. Hoewel lucide dromen totaal nieuwe inzichten opleveren over de grenzen van ons bewustzijn, is deze droomstaat in het laboratorium vaak zeldzaam en kort. "Het liefst zou ik duizenden mensen op commando lucide willen laten dromen in een hersenscanner. Maar de werkelijkheid is dat zelfs ervaren proefpersonen maar moeizaam lucide dromen, zeker in een laboratorium waarbij ze bijvoorbeeld in een luidruchtige MRI-scanner liggen. Eén lucide droom per twee nachten, die misschien maar een paar minuten duurt, daar zijn we vaak al blij mee."

Hunkering

Het beste bewijs dat lucide dromen therapeutisch nut hebben, speelt zich vooralsnog af in de droomwereld zelf. Zo gaf slaaponderzoeker Victor Spoormaker voor zijn promotie aan de Universiteit Utrecht droomtrainingen aan vrijwilligers die kampten met terugkerende nachtmerries. De proefpersonen namen zich in bed voor om in de nachtmerrie te bedenken dat het slechts een droom was. Ook visualiseerden ze overdag hun nachtmerrie in hun hoofd, terwijl ze tegelijkertijd dachten "het is maar een droom". Vergeleken met de controlegroep, die op een wachtlijst stond, lukte het de getrainde dromers beter om minder nachtmerries te krijgen. Toch wezen vervolgstudies van Spoormaker en collega's uit dat er simpelere manieren zijn om van een nachtmerrie af te komen.

Bijvoorbeeld door een vrolijker einde van je nachtmerrie op papier te zetten, en je dit meerdere keren per dag in te beelden.

Ook lucidedroomtrainer Tim Post oogst succes met de truc om overdag al na te denken over hoe je je nachtmerrie een positieve wending kunt geven. Zo werd een van zijn cursisten meerdere malen per week in haar dromen achtervolgd door een enge vrouw.

"Wat zou je het liefst met die vrouw willen doen?" vroeg Post.

"Doodschieten", zei ze.

Dat leek Post niet zo'n goed idee. Het inzetten van geweld in dromen heeft geen zin, aldus de droomtrainer. Je kunt nachtmerries beter zien als een kans op verzoening en het verwerven van zelfinzicht.

"Neem jezelf eens voor om de vrouw aan te spreken", zei Post. "Vraag: waarom achtervolg je me de hele tijd."

Een paar nachtmerries later lukte het de cursiste om zich tijdens de droom haar missie te herinneren. Ze draaide zich om, keek haar achtervolgster aan en stelde de vraag.

Het antwoord van de belager? "Er zit een spin achterop je rug en die probeer ik eraf te vegen. Maar je rent de hele tijd weg."

Waarna de twee in de droom in de lach schoten en de nachtmerrie nooit meer terugkwam.

En Post ziet meer toepassingen voor lucide dromen. Je kunt in je dromen bijvoorbeeld alvast oefenen op een spannend sollicitatiegesprek of sportprestatie, waarbij alles heel realistisch aanvoelt. Ook kent hij iemand die van zijn rookverslaving is afgekomen door het inzetten van lucide dromen. "In zijn dromen dompelde hij zich onder in een nicotinewolk, stond met tien sigaretten tegelijkertijd in zijn mond. Bij het ontwaken was de hunkering verdwenen, net zoals bij een friturist die na een dag in de snackbar zelf totaal geen zin meer heeft in friet."

Zelf zet Post lucide dromen ook regelmatig in om hem te helpen doelen in het dagelijkse leven te halen.

"Lang was ik bang voor spreken in het openbaar. Dus toen ik een TED-praatje moest houden voor een volle zaal, werd ik bloednerveus. Ik nam mezelf daarom voor te oefenen in mijn dromen, met beroemdheden in het publiek die ik bewonder. Ik vroeg hen na afloop ook om feedback: volgens Steve Jobs moest ik niet te veel afdwalen van de kernboodschap, Obama raadde me aan meer gebruik te maken van mimiek. Al bespeelde mijn onderbewuste hun reacties, toch droomde ik me sterker. Bij de echte presentatie zat dat gevoel in mijn lijf: je hebt dit al een keer eerder met droomsucces gedaan, je kunt het."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234