Maandag 29/11/2021

Serge Gebruers

Drie uur slaap per nacht en voor de rest: muziek

Jazzpianist Serge Gebruers. Beeld joris casaer
Jazzpianist Serge Gebruers.Beeld joris casaer

Eigen weg. Vals is spannend, vindt hij. Jazzpianist Seppe Gebruers wijdt zijn leven aan 'absolute' muziek, de antipode van de verteerbare pop. Op zijn zevende was hij al aan het improviseren. Conservatorium-docent Erik Vermeulen vond dat hij eigenlijk niets meer te leren had. Zijn tentet Ifa y Xango brengt nu een tweede cd uit.

"Als ik gewoon aan mijn muziek kan werken is het oké, maar papierwerk, daar heb ik meer slaap voor nodig. Vandaag heb ik zes uur geslapen. Normaal slaap ik drie uur per nacht; dat is een vast ritme geworden. Allez ja, 'ritme'... Als er deadlines zijn, sla ik nachten over."

Aan het woord is Seppe Gebruers. De vloer van zijn rommelige arbeidershuisje in Gent bestaat uit twee soorten stokoude tegels. De muren zijn oud, het gasfornuis is oud, de tafel is oud, patina alom. Er staan ook kinderstoelen. Die zijn voor Omar, 4,5 jaar oud. "Ik was nét geen tienervader", lacht Gebruers. "Het voordeel aan een kind is dat je een dagstructuur hebt." Zonder kind zou Seppe immers niet van zijn piano wijken. Dat bewijst zijn vrouw Julia later in het interview. Ze zegt dat ze Seppe vóór de geboorte van Omar soms letterlijk van achter zijn piano moest sleuren om even naar buiten te gaan. Julia: "Dan zat hij dagenlang non-stop te spelen en vond ik dat het tijd was om nog eens een luchtje te scheppen. Als we dan op café met vrienden babbelden, zag je hem echt acclimatiseren."

Gebruers' antwoord daarop krijg ik ook ergens in het interview: "Op het conservatorium zeiden docenten dat je in Rusland uitgelachen wordt als je minder dan zes uur per dag speelt. De piano is moeilijk met iets anders te combineren. Je moet dagelijks trainen, anders verslappen je spieren." Hij strekt zijn vingers boven de tafel.

Praten met Gebruers is een heerlijke belevenis. Hij is verslaafd aan koffie, veegt geregeld het warrige haar uit zijn gezicht en vat woorden vaak te letterlijk op, met een haast kinderlijk vriendelijke lispel van de tong. Gebruers wordt door insiders bestempeld als een soort wonderkind - hoewel niemand dat woord echt in de mond zou nemen - maar de gemiddelde muziekliefhebber zal wellicht nooit van hem gehoord hebben. Gebruers is dan ook een existentiële pianist, een muzikale wildebras, een naïeveling ergens, maar vooral wat wij bestempelen als een free jazzer.

Zo stort hij zich op de toetsen bij zijn jazztentet Ifa y Xango, dat met de plaat Abraham in 2013 door de New York City Jazz Record Gazette verkozen werd tot beste debuut. Vrijdag stelt het gezelschap zijn tweede plaat voor in het S.M.A.K. Als Antiduo treedt Gebruers samen met zijn mentor Erik Vermeulen op. Twee piano's, vrije improvisatie, geschifte klanken.

Serge Gebruers. Beeld joris casaer
Serge Gebruers.Beeld joris casaer

Middenvinger naar het compromis

"Ik ben de normale stemming van de piano beu", zegt hij resoluut tijdens het snijden van de koffiekoeken met pudding. "De stemming van de piano is een compromis dat men heeft vastgezet in de late romantiek van de negentiende eeuw. Daar heeft men dan ieder instrument en ook de zang op geijkt". Nu verspreidt Gebruers één octaaf over twee octaven, zodat halve tonen eigenlijk volledige tonen worden. Dat is toch grosso modo de boodschap die uit zijn lange, technische discours te puren is. En naar het schijnt deed Wagner het ook. "Het geeft andere trillingen."

Over trillingen gesproken. Op de nieuwe Ifa y Xango staat een nummer, 'Gamma', dat lichtjes ongeschikt is voor epilepsiepatiënten. "Ze noemen dat differentiaties. Het werkt als volgt: in je linkeroor hoor je een welbepaalde toon die anders is dan de toon in je rechteroor. Daar verzinnen je hersenen een toon bij om een harmonie met die tonen te creëren. Als je 'Gamma' luid opzet, dan hoor je bij de hoorns lagere tonen die fysiek niet aanwezig zijn. Het biedt een soort van trance-effect en wordt niet voor niets ook gebruikt bij meditaties. Die differentiaties zorgen voor nieuwe verbindingen in je hersens. Daarom is het lastig voor personen met epilepsie." Hij brult het uit. Vervolgens is hij weer bij zinnen. "Domme hersenen."

Onconventionele klanken die de gemiddelde huisvrouw als een aardappelmesje in de oren snijden, noemt Gebruers vals noch pijnlijk, maar 'spannend'. Telkens als hij dat woord sappig lispelt, glanst er een doordringende blik in zijn ogen. De honger naar minder conventionele klanken zat er al heel vroeg in. Rond zijn zevende was hij al aan het improviseren op de piano, waardoor de leerkracht muziekschool hem doorverwees naar Jef Neve. "Tja, improviseren", zucht hij. "Lawaai maken heeft er inderdaad altijd al ingezeten". Zelfs virtueel op de picknicktafel.

Op een oude vakantiefoto is Gebruers als peuter te zien die zijn vingers in pianoklauwen houdt, zonder dat er een piano in de buurt te bespeuren valt. "Zijn moeder kan echt honderd van die verhalen vertellen", zegt zijn vrouw Julia, die een nieuwe pot koffie komt zetten. "Die foto... Ja, dat kan kloppen." "Mijn vader speelde ook piano. Hij heeft orgel gestudeerd aan het conservatorium, maar is vervolgens poppen gaan maken. Eerst werkte hij voor Theater Froe Froe (bekend poppentheater uit Antwerpen, RG), maar vervolgens deed hij zijn eigen kindervoorstellingen.

null Beeld joris casaer
Beeld joris casaer

Lawaai maken

Gebruers' vader is een zeer rustige man die zijn kinderen in hun eigen creatieve wereldjes liet gedijen. Ook Neve liet de touwtjes los hangen. "Het doel van een leerkracht moet zijn om van zijn leerling een autodidact te maken", zegt hij. "Als de leerling zelf zijn richting weet te bepalen, dan wordt het pas interessant. Jef was daardoor een heel goede leerkracht. Ik klink namelijk helemaal niet zoals hij. Hij heeft dus nooit iets opgedrongen." Sterker nog, Neve liet de twaalfjarige Gebruers met zijn trio optreden als zijn voorprogramma. "We speelden gewoon wat jazz standards. Het leuke was dat wij vrij snel samen begonnen te improviseren. Dat is eigenlijk de grootste leerschool voor mij geweest: samen met vrienden lawaai maken in de kelder."

Het gevolg van al dat vrije denken is dat hij op zijn achttiende tegen een muur botste op het conservatorium. Veel docenten daar toetsen muzikanten af op de heilige drievuldigheid van de muziek: melodie, harmonie en ritme. Geen muziek zonder die drie parameters. "Dat zijn de drie ankerpunten van het classicisme", zegt Seppe. "Maar hedendaagse muziek - en jazz is dat ook - heeft een breder spectrum. Je kunt perfect muziek maken met bijvoorbeeld maar één van die parameters, zoals ritme."

Nu, het clashte niet met alle docenten. Erik Vermeulen erkende Gebruers' kwaliteiten wél en vond al vrij snel dat hij eigenlijk niets meer te leren had. "Tja, dat zijn grote woorden. Je hebt natuurlijk altijd iets te leren. Ik wist vooral welke richting ik uit wilde: ik wilde hedendaagse muziek maken die intuïtief klinkt."

Vermeulen werd meer dan een docent. Tijdens de les begonnen de twee tegen elkaar op te spelen. Dat tweespel heeft intussen ook een naam: Antiduo. "Je vindt niet ge-makkelijk een partner als Erik, die even gek is van hedendaagse pianoliteratuur zoals die van György Ligeti en Giacinto Scelsi." Antiduo klinkt zacht, dan weer hard, dan weer lieflijk, dan weer spannend, maar altijd volledig geïmproviseerd. "Wij gaan heel hard buiten onze comfortzone. Ik ben erg impulsief en Erik ook."

undefined

null Beeld © Geert Van Depoele
Beeld © Geert Van Depoele

Gekke bekken

Die overgave resulteert tijdens zijn concerten ook in het trekken van gekke bekken. "Ja, dat klopt. Jef Neve gaf mij een spiegel om te oefenen. (giert het uit) Dit is een vraag die mij vaak gesteld wordt. Ik verlies gewoon de controle over mijn gezicht. In eerste instantie puur van de inspanning: ik speel namelijk nooit op reserve. Daardoor volgt er ook altijd een crash. Je hebt verschillende soorten muzikanten daarin. Mark Turner (bekende Amerikaanse jazz-saxofonist, RG) bijvoorbeeld zei dat je altijd maar op vijftig procent van je kunnen moet spelen, zodat je genoeg reserve hebt om cool en gecontroleerd te klinken. Maar ik vind het mooi om het gebrek aan controle van de muzikant te horen. Dat je op de limiet zit en als muzikant niet weet waar je bent. Zo verlies ik de controle over mijn gezicht.

"Ik probeer wel de twee te beheersen: controle en het gebrek eraan, zodat ik ook kan terugkeren naar mijn comfortzone. Je ziet het goed als ik weer gecontroleerd speel. Dan zit ik rechtop als een klassieke pianist."

Aha-erlebnis

Twee tegengestelde types spelen, het klinkt haast schizofreen. Schizofrenie ligt dan ook niet ver van de waarheid. Robert Schumann ging ver in die dualiteit. Hij speelde letterlijk twee karakters, een yin en een yang, zeg maar. "Schumann is op latere leeftijd ook echt schizofreen geworden. Het gaat over drift versus schoonheid."

Toch neemt de driftige free jazz maar weinig plaats in in het muzieklandschap. Wordt er niet te veel ingezet op schoonheid? "Schoonheid is maar een klein deeltje uit het spectrum van de mens. Muziek moet niet enkel inspelen op die gangbare, 'mooie' gevoelens zoals melancholie. Muziek moet iets doen in je hoofd. Geen aha-erlebnis in de zin van: 'Ik begrijp het!' Veel mensen haken af bij improvisatiemuziek omdat ze het niet begrijpen. Muziek en begrijpen: dat is een contradictie. Muziek gaat net om wat je niet met woorden kunt uitdrukken. Als je enkel voor schoonheid kiest, dan vind ik dat elitair. Dan gaat het om pracht en praal. 'Kijk hoe ik met schoonheid bezig ben'. Imago komt er dan meestal ook bij kijken.

"Mijn muziek is niet zozeer 'mooi', maar persoonlijk. Ik heb al vaker gedacht aan hoe de communicatie verloopt tussen muzikant en publiek, en wat er allemaal zo vaak misloopt. Het beste is dat het publiek bestaat uit mensen die het gewoon op zich laten afkomen en ondergaan, zoals een droom of een nachtmerrie. Dat ze mee in de diepte durven gaan. Maar het loopt vaak fout door het sociale gebeuren. Door bekendheid. Neem The Beatles. De fans vonden het concert op voorhand al geslaagd. 'Waw! Ringo Starr!'

"Schoonheid is herkenbaarheid en herkenbaarheid is heel belangrijk voor de mensen. In de westerse wereld is iedereen bezig met begrijpen. We gaan niet naar school om iets te ondergaan, maar om te begrijpen.'

Vals is spannend

Misschien heeft de Verlichting wel onze innerlijke krochten met de grond gelijkgemaakt. Muziek moet complexloos en leesbaar zijn. Popmuziek beschrijft exact wat je moet voelen. Met andere woorden: de 'Macarena', steeds opnieuw. Gebruers: "Pop hebben we ook nodig, hoor. Het is de volksmuziek van nu. Maar het heeft een andere functie dan absolute muziek."

Een mooie term, 'absolute muziek'. Die staat lijnrecht tegenover 'relatieve muziek', muziek die 'mooi' is in relatie tot het referentiekader van schoonheid. Bij absolute muziek is er haast geen referentie. Er zijn geen regels. Vals is spannend. Zelfs hét referentiekader, de stemming van het instrument, wordt soms overboord gegooid.

Absolute muziek is te vergelijken met wat David Lynch is voor de cinema. Weg met die duidelijke plot. Laat de beelden een verhaal oproepen en niet voorlezen. Gebruers: "Ken je Kosmos van Witold Gombrowicz? Het verhaal begint met een opgehangen duif aan een draad. Vervolgens beschrijft Gombrowicz fragmenten die soms opzwellen en soms weer niet. Hij geeft de lezer veel tekens die er zelf zijn verhaal mee moet verzinnen. Dat doe ik ook."

Kanye West is God niet

Free jazz in een wereld waar popmuziek de nieuwe godsdienst is en het opportunisme gedemocratiseerd werd: het is hard, bikkelhard. "Ik zou nooit voldoening halen uit het maken van muziek voor het geld", zegt Gebruers. Maar loert de frustratie niet om de hoek? "Voor mij is muziek eerder een ver-vanging van religie. Geld neemt er geen plaats in. Soms is het wel pijnlijk om dat te beseffen." We vragen aan wederhelft Julia of het makkelijk leven is met zo'n muzikant. Dan volgt haar anekdote van toen zij Gebruers letterlijk achter de piano wegsleepte. Hij: "Obsessie, hé."

Toch gelooft Gebruers dat de Apocalyps van de muziek nabij is. Het is crisis. Godsdienst heeft gefaald. De comfortzone van de mensen is weggevallen. Mensen worden gedwongen moeilijkere keuzes te maken. Ofwel geld graaien, ofwel totaal de andere richting uit, richting absolute kunst. Hij is ervan overtuigd dat absolute muziek een belangrijke rol zal spelen, haast zal fungeren als een godsdienst.

Maar Kanye West is toch God? "Voor mij niet. Quincy Jones zei dat hij maar gewoon een rapper is."

Speeldata Ifa y Xango: 5/3 in Gare Congrès Brussel, www.recyclart.be; 13/3 in De Singer Rijkevorsel, www.desinger.be; 14/3 in De Studio Antwerpen, www.destudio.com

undefined

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234