Donderdag 02/12/2021

Drie dagen na de monsterzege is de feestvreugde al verstomd

De champagneflessen zijn opgeruimd, het overwinningsgeruis verstomd, het CDA zit weer in het centrum van de macht. Dat klinkt goed voor de Nederlandse christen-democraten, die een achtjarige oppositiekuur achter de rug hebben. Maar het centrum van de macht is dezer dagen beter te omschrijven als het oog van de storm. Dat wordt dan een probleem, want het CDA is een partij die liever aan het roer staat in rustiger vaarwater. Als een rentmeester Gods schepping beheren, dat is de plaatselijke specialiteit. In deze woelige tijden zou de partij zichzelf met de regeringsmacht wel eens een giftig geschenk van formaat cadeau kunnen doen.

Bart Willems

Begin oktober 2001. Het CDA domineert al dagenlang het Nederlandse nieuws. In de oppositiepartij woedt een hevige crisis rond het politiek leiderschap. De brave fractievoorzitter Jaap de Hoop Scheffer wordt beentje gelicht door partijvoorzitter en vernieuwer Marnix van Rij - die even later dankzij deze stunt-actie zelf ook het veld mag ruimen.

De parlementaire pers schudt in die herfstdagen meewarig het hoofd. Bij de politieke concurrentie is het leedvermaak groot. De paarse coalitiepartners wrijven vergenoegd in de handen: onbedreigd kunnen ze met hun prima staat van dienst toewerken naar de verkiezingen van mei 2002.

Ze leren het ook nooit bij het CDA, zo is de teneur. Meer dan een week lang zijn er beelden te zien van zenuwachtige partijleden, chaotische persconferenties en elkaar tegensprekende en afvallende hoofdrolspelers.

Nieuw is de Griekse tragedie niet. Het CDA kent een lange traditie van broedermoorden. De in oktober 1980 ontstane fusie van de Katholieke Volkspartij (KVP), de hervormde Christen Historische Unie en de gereformeerde Anti Revolutionaire Partij is altijd een driestromenland gebleven waarin de vertegenwoordigers van de katholieke strekking en de protestanten elkaar met argusogen beloeren.

Dramatisch dieptepunt is de val van kroonprins Elco Brinkman. Die voert in 1994 de lijst van het CDA aan, en helt in de campagne van dat jaar zwaar naar rechts over. Aftredend recordpremier Ruud Lubbers (hij leidt van 1982 tot 1994 drie regeringen) valt zijn opvolger een paar weken voor de verkiezingen en plein public af. De partij verliest twintig van haar 54 zetels en moet na tachtig jaar het regeringspluche verlaten.

De paarse coalitie van PvdA, VVD en D66, die in augustus 1994 aantreedt, amputeert in die beginjaren met veel genoegen de lange arm van het CDA, dat al decennia lang op alle niveaus in de samenleving domineert. Als paars in 1998 de verkiezingen wint, wordt er zelfs druk gespeculeerd over een definitieve teloorgang van het CDA, dat nog eens vijf zetels verliest. "Als we ze nog één periode in de oppositie houden, is hun netwerk stuk. Zo zal een tweede paarse kabinet de macht van het CDA definitief breken", fantaseert een vooraanstaand liberaal in de zomer van 1998. De definitieve afrekening met de arrogante machtspartij ('Wij besturen de BV Nederland') was niet veraf, zo leek het, toen de christen-democraten inderdaad opnieuw buiten de coalitie werden gehouden.

Maar in de gedecimeerde fractie openbaart zich een jaar of drie later een leergierig talent: de bijzonder hoogleraar economie Jan Peter Balkenende, product van een onmiskenbaar Hollandse en gelukkige, gereformeerde jeugd. "Hij was een leuke bengel. Een jongen die zijn ouders nooit verdriet zou doen. Hij zat heus niet altijd over de boeken gebogen, maar haalde wel negens voor zijn scripties", schetste moeder Toos haar brave zoon.

In de Tweede Kamer bekleedt Balkenende het woordvoerderschap Financiën, en wordt in die rol jarenlang gepiepeld door de minister van Financiën, Gerrit Zalm, de man met wie hij straks wellicht moet onderhandelen over de regeringsvorming. De gevatte VVD-er Zalm noemde het CDA eens hypocriet omdat het na jaren van felle oppositie wél de vruchten wilde plukken van paarse beleid. Zalm: "Het doet mij denken aan vier mannen die uitgaan. Drie van hen willen naar Yab Yum (een befaamde Amsterdamse nachclub, BW), de vierde naar een concert. Uiteindelijk gaan ze toch met z'n vieren naar het bordeel. De volgende dag roept de vierde: 'Schande dat jullie naar Yab Yum gaan'." Balkenende probeerde haperend de kritiek te weerleggen maar Zalm kapt hem af: "Ach laat maar, we gaan er gewoon een keertje naar toe."

Het groentje Balkenende, hij woonde tot zijn veertigste in bij zijn moeder en wordt pas op zijn 43ste vader van een dochter, was toen pas echt geschokt. Veteraan en vertrekkend CDA-kamerlid Hans Hillen: "Zoiets kun je misschien wel zeggen in een café, maar niet in 's lands vergaderzaal. Hij wist daar niet mee om te gaan. Het was echt een andere wereld voor JP. Hij heeft moeten leren dat het hier soms rauwer, spontaner en oppervlakkiger is. Maar hij leerde vrij snel."

Ook binnen de fractie timmerde Balkenende aan de weg. Hillen: "Hij kwam als iemand van de verzorgingsstaat, iemand die de dingen bij wetgeving wilde regelen. Hij heeft de omvorming van het CDA meegemaakt naar het marktdenken, naar het teruggeven van de verantwoordelijkheid van de staat aan de burger." In zijn politieke oriëntatie verheelde Balkenende nooit dat hij eerder naar het sociale denken van PvdA en GroenLinks neigt dan naar dat van de liberalen. Toch staat hij nu voor de uitdaging precies met die liberalen van pestkop Zalm en de grillige en voorspelbare, en op het gebied van de verzorgingsstaat nog rechtsere fractie van de Lijst Pim Fortuyn een regering te vormen.

En daar beginnen de zorgen voor de woensdagavond zo opgeluchte christen-democraten.

De oudere bestuurlijke garde van het CDA, die zich binnenskamers altijd fel roert in turbulente tijden, maakt zich zorgen over het electorale succes van de eigen partij. Gevreesd wordt dat Balkenende onder druk van de jongere christen-democraten, die de verkiezingsoverwinning van eergisteren willen opeisen, te snel de verantwoordelijkheid voor het premierschap op zich zal nemen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234