Donderdag 21/11/2019

Doorzitwonden in de schouwburg

Je kunt dagenlang naar Shakespeare kijken, twee dagen luisteren naar Homeros' Odysseia of 24 uur extatisch doorbrengen op de Mount Olympus van Jan Fabre. Theatermarathons zijn stoer, maar hebben ze ook een artistieke meerwaarde?

In televisieland is binge-watching een gekend fenomeen. In zoverre zelfs dat artsen waarschuwen voor gezondheidsrisico's: het escapisme zou sociaal kwetsbare mensen vatbaar maken voor obesitas en depressie. In theatermiddens staat het uitzitten van een marathon heel wat chiquer. Het fenomeen heeft zijn wortels in de Amerikaanse avant-garde van de jaren 70 - denk aan Bob Wilsons Einstein On the Beach (1976, vijf uur) - maar waaide begin jaren 80 over naar Vlaanderen, toen de jonge Jan Fabre zich onderscheidde met 'durational performances'als Het is theater zoals te verwachten en voorzien was (1982, acht uur).

Memorabele belevenissen, zegt theaterkenner Johan Thielemans, die hoog opgeeft van de intensiteit van het samenzijn met de acteurs: "Er groeit tijdens zo'n marathon vanuit het publiek een enorme liefde voor de performers, als dank voor zoveel generositeit. Ik ben nog steeds dankbaar voor de Oresteia van Peter Stein en Ten Oorlog!van Luk Perceval."

Nu is de betekenis van dat 'samenzijn' decennia later wel grondig veranderd: een beetje millennial voelt zich al 'samen' in virtueel gezelschap en digital natives krijg je niet langer dan vijf minuten weg van hun smartphone. Tenzij ze natuurlijk in ruil voor het opgeven van hun verbonden toestand iets meemaken wat anno 2017 even kostbaar als onweerstaanbaar is: een uitzonderlijke ervaring.

Wie de 24 uur van Mount Olympus (2015) meemaakte, kent het gevoel. Niet het minst de performers zelf. Troubleyn-danser Kasper Vandenberghe: "Mount Olympus is als een reis waarvan ik het begin en eindpunt ken, maar de weg moet ik steeds weer afleggen. Het is dat onderweg zijn dat van de voorstelling een uitdaging maakt. Iedere keer kom ik mezelf tegen."

Over die unieke 'reis' spreekt ook Thielemans als toeschouwer: "Wie eraan begint, weet dat hij inscheept voor een lange tocht. De hele schouwburg gaat mee in het bad, en slapen gebeurt in de gangen, vluchtig en ongemakkelijk." Er een paar uur tussenuit knijpen is verleidelijk, maar verbreekt de magie, want enkel wie volhardt wordt beloond. Vandenberghe: "Het laatste uur van Mount Olympus, wanneer iedereen in het publiek rechtveert en meedanst, is het moment van de catharsis. Je wordt gezuiverd door het ritueel. En die zuivering kun je enkel ervaren als je de hele reis meemaakt."

In veel recensies van Mount Olympus komt dat woord terug: 'ervaring'. Een enthousiaste recensent van de Nederlandse Theaterkrant stelde zelfs dat het "niet zozeer over het stuk gaat, als over de ervaring. (...) En zijn er saaie momenten, dan doe je toch even iets anders?" De vraag is maar of dat zo'n compliment is, en of dat er niet op wijst dat het spektakel van sommige marathons ("Was u er ook bij?") zijn inhoudelijke relevantie dreigt te overstijgen.

Neem een theaterhit als Borgen, vorig jaar nog geselecteerd voor het Nederlandse Theaterfestival. Regisseur Ola Mafaalani en het Noord Nederlands Toneel balden toen veertien afleveringen van de populaire Deense tv-serie in een evenement dat negen uur duurde. Het resultaat: een technisch en logistiek huzarenstukje dat in een rotvaart de plot rond premier Birgitte Nyborg afdraaide, maar waaraan inhoudelijk weinig te beleven viel: de haast van het spektakel zoog alle diepgang uit het drama. De marathon als flitsend format waarin zo veel mogelijk inhoud in één keer wordt verhapstukt - is dat dan de winst? Een wedstrijdje 'kijk eens wat ik kan' voor makers en publiek?

Dan pakt Forced Entertainment het anders aan. De Shakespeare-marathon van Tim Etchells en zijn kompanen mag je eigenlijk geen marathon noemen, benadrukt Justine Boutens van het Gentse kunstencentrum Campo. Hij bedient niet de bingekijker, eerder de kieskeurige toeschouwer. Forced Entertainment maakt het volledige Shakespeare-oeuvre rond in zes dagen, in 36 voorstellingen van 45 minuten.

"Complete Works - Table Top Shakespeare gaat voor 'kies en combineer'", zegt Boutens. "Je kunt stukken heropfrissen die je al kende of stukken zien die je nog niet kende. Het gaat erom dat ze allemaal worden aangeboden, niet dat je ze na elkaar moet bekijken."

Het is theatermaker Michael De Cock die de marathon misschien nog wel het meest in zijn waarde laat als een viering van de tijd, een ode aan de traagheid. Zijn Odysseus, een zwerver komt thuis is een integrale opvoering van Homeros' Odysseia: geen komma, geen tussenwerpsel wordt weggelaten gedurende de 26 uur durende, sobere vertelling.

De Cock: "Er is geen betere manier om de Odyssee tot zich te nemen. Het werk spreekt vanuit een andere dimensie, en die parallelle wereld laat zich het best traag ontsluiten." Ook tijdens Odysseus kun je de zaal verlaten voor een sanitaire stop en een snelle hap, maar De Cock raadt dat af: "Odysseus gaat precies daarover. Over de tijd. Als je het jezelf toestaat om je af te sluiten en je geest te openen, maak je iets mee dat een leven lang bijblijft."

Tijdelijke gemeenschap

Als het goed zit, ligt de waarde van de marathon dus niet per se in de gimmick van de lange tijdsduur, maar versterken die vele uren ook werkelijk de kracht van wat er wordt verteld. En soms is het samenzijn van publiek en performers die inhoud, zoals Thielemans aangaf, en betekent het gezamenlijk uitzitten van een marathon in wezen het vormen van een tijdelijke gemeenschap met een sterke verbondenheid. Vandenberghe knikt: "Het is alsof je steeds dieper afdaalt in je bewustzijn, in je lichaam, in je contact met je medespelers. Het doet mij ten volle voelen dat ik leef, en waarvoor ik leef. Het geeft mij de kans om het leven te vieren."

Complete Works - Table Top Shakespeare, tot 12/3 in Kaaitheater en van 21/3 tot 26/3 in Campo (21-26/3). Odysseus, een zwerver komt thuis, van 16/3 tot 18/3 in NTGent en 24/3 in de KVS. Mount Olympus,op 28/4 in de Stadsschouwburg Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234