Dinsdag 18/02/2020

'Door zijn toedoen is big brother anno 2012 familie van iedereen'

Voor 'Enemies' worstelde Tim Weiner zich door 70.000 pagina's FBI-documenten. Om vast te stellen dat de wereld nog altijd in de schaduw leeft van zijn beruchte directeur J. Edgar Hoover.

Dit boek is een geschiedenis, maar het gaat vooral over de permanente strijd tussen nationale veiligheid en burgerrechten, en dat is een uitdaging waar elke democratie vandaag voor staat." Tim Weiner neemt na afloop van ons gesprek niet lichtvoetig afscheid met deze waarschuwing. Tijdens zijn onderzoek naar het Federal Bureau of Investigation, de binnenlandse veiligheidsdienst van de VS, botste hij op talrijke zaken die in een rechtsstaat het daglicht niet verdragen. Net als in zijn vorige bestseller, Legacy of Ashes: The History of the CIA, ontleedde de Pulitzerwinnaar voor Enemies. A History of the FBI tienduizenden vrijgegeven documenten. Vooral het persoonlijke archief van de legendarische en beruchte J. Edgar Hoover, die de FBI leidde van zijn oprichting in 1935 tot Hoovers dood in 1972, bleek een goudmijn. Weiner: "Elke dag kreeg Hoover getypte dossiers over vermeende vijanden op zijn bureau. Onderaan, in de witruimte schreef hij honderden en honderden commentaren over inlichtingenoperaties. Ze lezen is alsof je over zijn schouder meekijkt! (samenzweerderig) Fascinerend!"

Wat was de verrassendste ontdekking die u deed?

"Je krijgt een dieper, driedimensionaler portret van Hoover. Hij is geen monster, hij is een Machiavelli. Hij is geen tiran in een tutu, zoals hij soms wel wordt neergezet. Hij is een man die gehuwd was met de FBI. It's his life, it's his wife, it's his everything... Op een bepaald moment in de jaren vijftig worden de instelling en het individu bijna één geheel. Als hij in 1972 sterft, sterft ook de FBI bijna. We krijgen dankzij deze documenten een rijker zicht op de man die we nu kennen als een cartoonfiguur, een karikatuur."

Een radicale geest toch ook, die in 1920, op 25-jarige leeftijd, als hoofd van de Radical Division van het ministerie van Justitie 6.000 vermeende communisten laat arresteren en na kritiek daarop voor altijd zou kiezen voor black operations. Hoe hield hij dat 52 jaar vol in een rechtsstaat?

"Omdat presidenten, vanaf Franklin Delano Roosevelt, hem deze macht gaven. Ze wilden dat hij het deed! Presidenten wilden geen misdaadstatistieken of geroddels, ze wilden het type inlichtingen dat Hoover hen gaf. Hoe hij daaraan kwam, maakte niet uit. De enige presidenten met wie het niet boterde waren Truman, die zijn FBI bestempelde als een Gestapo, en tot op zekere hoogte JFK."

Hoe wist Hoover de controle van rechtsinstellingen, zoals Congres, justitieministerie en Hooggerechtshof, te verschalken?

"Omdat zij het theorétische machtsevenwicht zijn zoals onze grondwet dat voorschrijft. In de praktijk speelden elke president en Hoover vrij hun machtsspel. Een voorbeeld van de Machiavelli die Hoover echt was: het Hooggerechtshof veroordeelt eind jaren dertig zijn afluisterprogramma. Wat doet hij? Een persconferentie? Nee. Juridische stappen? Nee. Hij gebruikt een concreet dossier om zijn gelijk aan te tonen: een nazi-witwasoperatie. Het Derde Rijk verkocht net voor WOII in de VS speciale Duitse marken (Rückwanderermarken) in ruil voor VS-dollars. Om een Rückwanderer-rekening te openen moest een Duits staatsburger zich bij het Duitse consulaat melden, trouw zweren aan Hitler en de wens uitspreken ooit naar zijn vaderland terug te keren. Hij schreef dollars over naar Duitsland en investeerde zo in de Duitse overwinning. Vier VS-banken waren hierbij betrokken, waaronder Robert C. Mayer & Co. De directeur van die bank, August T. Gausebeck, speelde ook tienduizenden dollars door aan de rechtse radiopriester Charles Coughlin, die ijverde voor de samenstelling van gewapende milities en bad voor de overwinning van het fascisme op het communisme. Coughlin was een van de meest uitgesproken tegenstanders van Roosevelt en werd zelfs genoemd als een mogelijke Republikeinse presidentskandidaat in 1940. Hoover kwam ook te weten dat Gausebeck plande om vijfhonderdduizend dollar in kleine coupures te doneren aan het Republikeinse campagneteam. Naar wie stapte Hoover met die info? Naarde minister van Financiën, Hans Morgenthau, een Jood van Duitse komaf! Als hoofd van het bankensysteem waarschuwdedieRoosevelt over een complot dat hem van de macht kon verdrijven. De volgende dag gafRoosevelt Hoover per brief toestemming weer af te luisteren. Het Hooggerechtshof werd op een zijspoor gezet."

Tijdens de oorlog richttede president op aangeven van Hoover militaire rechtbanken op voor Duitse spionnen, waarvan er enkelen in het geheim werden geëxecuteerd. Dat ging door tot het Hooggerechtshof er lucht van kreeg. Geen toevallige parallel met Guantanamo Bay?

"Nee. Opperrechter Harlan Fiske Stone, ironisch genoeg de man door wie Hoover destijds benoemd was, sprak zich afkeurend uit over de geheimhouding en het gegeven dat een VS-president verdachten ter dood kon veroordelen. Zijn vonnis namens het Hooggerechtshof wordt vandaag nog steeds gebruikt door burgerrechtenadvocaten die Guantanamo willen stoppen."

Na WOII wou Truman Hoover ontslaan omdat hij te ver ging in de jacht op communisten, maar hij deed het niet. Waarom niet?

"Hoover leidde met angst. Toch heeft hij volgens mijn inlichtingen presidenten nooit echt gechanteerd. Over JFK vond hij wel bezwarend materiaal. In 1942 spoort zijn FBI in de VS de Deense journaliste Inga Arvad op, een vermeende nazispionne die exclusieve interviews met Hitler had gepubliceerd. Ze vinden haar tijdens een rendez-vous met... navyluitenant J.F. Kennedy. Hoover had het héle dossier. Ik las het transcript van de bandopnames, inclusief het piepende bed! (lacht) Wat deed Hoover met dat materiaal? Hij vertelt het terloops aan de VS-ambassadeur in Londen: Joe Kennedy, de vader van JFK. Je kunt je de glinstering in zijn ogen voorstellen! Hij was de grootste bureaucraat van de twintigste eeuw. Geen president kon hem ontslaan, want dan zou het lijken alsof die iets te verbergen had."

In 1959 hielden meer dan vierhonderd FBI-agenten in New York zich bezig met de communistische dreiging, en slechts vier met de maffia. Onderschatte Hoover de maffia?

"Nee, het was een bewuste beslissing. In zijn hoofd was het communisme een groter gevaar. Hoover vond de samenwerking tussen de CIA en maffiafiguren als Sam Giancana om Castro omver te gooien het stomste wat je kon doen. Hij raadde de jonge justitieminister Bobby Kennedy aan om daar een stokje voor te steken, goed wetende dat de Kennedy's die samenwerking hadden goedgekeurd! Het onkreukbare imago van zijn dienst ging bij Hoover voor alles. Uiteindelijk ging de FBI later wel de strijd aan met de maffia, en vernielde ze hen ook."

Hoover wist wel meer over banden tussen maffiafiguren en de Kennedy's. Zo deelde JFK het bed met Judith Campbell, die ook met gangster Sam Giancana en met Frank Sinatra sliep. Gebruikte Hoover die info?

"JFK wist dat Hoover op de hoogte was van zijn banden met Giancana. Hij wist dat hij zich op glad ijs bevond en verbrak meteen zijn affaire met Campbell. Maar zijn Castro-avontuur zette hij door."

Toch lijkt Hoover soms zelf maffieuze trekjes te hebben gehad. Zelfs Martin Luther Kings slaapkamer liet hij afluisteren, waarna hij hem een anonieme dreigbrief stuurde met het bandje.

"Die actie moet je inpassen in 'zijn' Koude Oorlog. Hoover had inlichtingen dat MLK's rechterhand, Stanley Levinston, een KGB-marionet was. Hij vernam dat in 1958 op het moment dat MLK nationale bekendheid genoot. Hoovers haat voor King was dus niet alleen simpel racisme, zoals men stelt. King liet zich natuurlijk nooit door iemand beïnvloeden. Hij voerde een burgerrechtenstrijd."

Vond u aanwijzingen dat de FBI de moord op King slecht onderzocht omwille van Hoovers haat voor MLK?

"Nee. De FBI werkte heel hard om zijn moordenaar te vinden. Ze deden geen goede job, want hij vluchtte naar Londen. Maar ze vonden hem, hij werd uitgeleverd en veroordeeld."

Wat me treft is dat Hoover een lijst had van 20.000 'subversievelingen' (communisten, vredes- of burgerrechtenactivisten), maar dat JFK's moordenaar Oswald ondanks zijn verblijf in de USSR niet op de lijst stond.

"Hoover gaf na de moord toe dat de FBI schuldig was aan grove nalatigheid. Agenten zijn mensen, geen machines. Kijk maar hoe de daders van 9/11 door de mazen van het net glipten. Er doen in deze dossiers veel verhalen de ronde over conspiracy (samenzwering), maar de rode draad in beide is stupidity (domheid)."

Na de moord op JFK zien we een nederigere Hoover. Ondanks zijn eigen racistische neigingen volgt hij het bevel van president Johnson om de Ku Klux Clan aan te pakken. Hoe verklaart u die kentering?

"Hoover volgde altijd elk wettelijk presidentieel bevel. Hij had het moeilijk met luisteren naar bevelen over wat hij níét mocht doen, maar als ze hem iets opdroegen deed hij het altijd. Zoals ook gebeurde met de KKK. Politiek vond Hoover dat geen prioriteit, hij vond zelf integratie een groter gevaar dan segregatie. Maar hij voerde loyaal uit wat Johnson hem beval, en dat weten we omdat de slimme Johnson elke dialoog met Hoover op band liet opnemen. En dat wist Hoover uiteraard ook. Drie jaar later was de KKK vernietigd."

Hoover volgde de bevelen op van alle presidenten, behalve toen Nixon hem beval de progressieve denktank Brookings Institution in brand te steken.

"Hoover was 77, in de herfst van zijn leven. Hij was voorzichtig geworden. Hij wou geen smet op zijn blazoen. Hoover bespoedigde zo de val van Nixon. Na zijn weigering creëerde Nixon zijn groep 'loodgieters', van bijvoorbeeld ex-CIA-mensen. Hoover stierf in mei 1972. Het geklungel van Nixons 'Marx brothers' leidde nog geen zes weken later tot het Watergateschandaal."

Na zijn dood staken allerlei geruchten over Hoover de kop op, onder meer dat zijn jacht op homo's ingegeven werd door zijn eigen homoseksualiteit. Klopt niet, zegt u.

"De geruchtenstroom dat Hoover homo was werd door zijn vijanden gelanceerd precies op het moment dat hij homo's begon te viseren die werkten voor de overheid, in 1937. Men wist toen feitelijk alleen dat hij vrijgezel was en nog bij zijn moeder woonde. Het blijft een onbewezen gerucht dat hij zich graag verkleedde als vrouw. Het is een bewezen feit dat hij de volgende 35 jaar op homo's zou jagen en de carrière en levens van duizenden mensen vernielde vanwege hun seksuele voorkeur."

Van 1937 tot 1972 legde hij 300.000 pagina's dossiers aan over homo's. Hoe verklaart u dat in zijn brein homoseksualiteit over één kam werd geschoren met staatsgevaar?

"De standaardreden, tot enkele maanden geleden van kracht in het VS-leger, is dat verdoken homo's - en zo waren in die tijd de meesten - chanteerbaar waren. De Sovjets hadden een expertise in honey traps, waarbij mensen werden gefotografeerd in een compromitterende positie en daarna gedwongen werden hun land te verraden. Hoover vormde zich daarenboven een complexer beeld, aan de hand van voorbeelden. Hij kende echt niet veel van de homoscene maar alles van de spionagescene. Het toeval wou dat enkele bekende Sovjetspionnen homo waren, zoals een AmerikaanseTime-redacteur en de Britse diplomaat Guy Burgess. In zijn hoofd waren de twee netwerken onafscheidelijk met elkaar verbonden en vormden ze dus een gelijkaardig veiligheidsrisico."

U vond een rapport uit 1950 waarin Hoover schreef dat de VS riskeerde aangevallen te worden door kamikazes in vliegtuigen... Toch faalde net zijn FBI om 9/11 te voorkomen. Hoe kwam het zover?

"Het was zijn FBI niet meer. De organisatie was in de 25 jaar na zijn dood uiteengevallen. Aan het begin van de 21ste eeuw was de organisatie nog altijd aan het herstellen. Hoover maakte de fout van de instelling en het individu één geheel te maken. Hij verzuimde te denken aan zijn opvolging, alsof hij zich onsterfelijk achtte."

Greep de regering Bush na 9/11 daarom terug naar het Hoovermodel: een veiligheidsstaat, die 'communisme' gewoon verving door 'islamisme'?

"Ja, dat kun je in zekere zin stellen. Na 9/11 bracht ik wat tijd door in Washington, New York en Afghanistan. Het is erg moeilijk om de angst te beschrijven die toen over de VS-metropolen heerste. Bij elk telefoontje dacht je aan een aanslag. In die atmosfeer creëerden Bush en vicepresident Cheney weer een dark side in het veiligheidsapparaat. De president en de vicepresident, maar niet de FBI. Integendeel, de FBI is vandaag de enige overheidsorganisatie die de slinger terug naar het midden laat gaan in het spanningsveld tussen nationale veiligheid en burgerrechten. Directeur Robert Mueller handelt naar zijn overtuiging. Hij wil niet de man zijn die de oorlog tegen terreur won en de oorlog voor burgerrechten verloor. Hij wil ze beide winnen."

U schrijft hoe Mueller de man is die uiteindelijk president Bush stopte met zijn ongrondwettelijke afluisterprogramma...

"Niemand van de publieke opinie kent hem echt, maar in de jaren na 9/11 speelde hij een erg belangrijke rol. Toen de FBI in 2002 naar Guantanamo trok en vaststelde wat het leger, de zeemacht en de CIA daar uitvoerden, openden ze meteen een dossier. Onderwerp? Oorlogsmisdaden! Toen FBI-agenten zagen wat er in Abu Ghraib en in de geheime CIA-gevangenissen gebeurde, brachten ze verslag uit, een verslag dat meteen zijn weg naar boven in de bevelsketen vond. Toen directeur Mueller in maart 2004 de omvang van het elektronische afluisterprogramma 'Stellar Wind' van de regering-Bush inzag, confronteerde hij de president daarmee. Van man tot man, met een ontslagbrief op zak. Een ontslag om principiële redenen is uiterst zeldzaam in de Amerikaanse geschiedenis. Mueller uitte zelfs het dreigement dat de volledige top van de FBI en het justitieministerie mee met hem zouden opstappen. Eerst ontkende Bush staalhard, maar daarna ginghij toch op Muellers verzoek in. Hij besefte heel goed dat als Mueller en de justitieminister zouden opstappen, de pers zou vragen waarom ze dat deden. De gevolgen waren desastreus geweest. Bush had misschien moeten aftreden, net als Nixon."

Hij riskeerde ook juridische vervolging?

"Theoretisch kon hij vervolgd worden. Het staat buiten kijf dat hij die ochtend de wet overtrad door te liegen tegen Mueller. Dat is een zware misdaad. Al denk ik niet dat het nog zo ver komt."

Hoe had Hoover geregeerd als hij nu nog de FBI had geleid?

"Zeer interessante vraag. Het is moeilijk om hem voor te stellen in de 21ste eeuw. Hij is al veertig jaar niet bij ons, de wereld die hij creëerde wel. We leven nog elke dag in zijn schaduw. We leven in de wereld die hij maakte. Hij vond niet alleen het vingerafdrukdossier uit. Elke beveiligingscamera die over onze schouders meekijkt is deel van zijn wereld. Hij is de stichter van de nationale veiligheidsstaat, de surveillance state. Hoover is de man die 1984 van Orwell tot leven bracht, lang voor 1984 geschreven was. De man is dood, maar zijn cultuur is overal! Kijk maar naar de afluisterpraktijken in Rupert Murdochs mediabedrijf. Van big brother hou je misschien niet, maar hij maakt vandaag deel uit van je familie."

U kent Hoover beter dan wie ook. Welke vraag had u hem zelf willen stellen?

"Ik vraag me af hoe hij zich de wereld zou inbeelden zonder IJzeren Gordijn, en waar het Hooggerechtshof met één stem meerderheid beslist wie VS-president wordt, en een wereld waarin we voortdurend alert moeten zijn voor een derde Pearl Harbor."

Hoe beoordeelt u het veiligheidsbeleid van Obama?

"In de VS volgt zijn beleid de grondwet. We zijn niet onveiliger of onvrijer dan drie jaar geleden. Dat is een opmerkelijke prestatie in dit tijdsgewricht. Uitzondering zijn de moordaanslagen van de CIA en het Pentagon in het buitenland. Obama neemt hier een verrassend conservatief standpunt in. Dit past niet in het plaatje. We leven in een wereld waar internationaal recht even belangrijk moet zijn als nationaal recht. Anders wordt het een oorlog van iedereen tegen iedereen."

Tim Weiner

Vijanden van de staat. De geschiedenis van de FBI

De Bezige Bij, 432 p., 29,90 euro

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234