Dinsdag 19/01/2021

Interview

"Door te straffen maak je het armen alleen moeilijker"

Beeld Wouter Van Vooren

Hij schreef een bestseller over armoede en reist van het Witte Huis tot Singapore om overheden te adviseren over sociaal beleid. Psycholoog Eldar Shafir gelooft niet in verplicht vrijwilligerswerk voor werklozen of het afpakken van een uitkering. "Stimuleren is goed, maar graag met enige soepelheid."

ie arm is eet vetter, beweegt minder en stapelt schulden op via korte, dure kredieten en onverantwoorde aankopen zoals een hele grote tv. Armen maken op het eerste gezicht onverstandige keuzes, keuzes die hun achterstand alleen maar groter maken.

Onlangs raakte bekend dat een kwart van de Belgen een 'onvoorziene uitgave', het equivalent van een maandloon, niet kan ophoesten zonder een lening aan te gaan. Twintig procent zegt moeilijk rond te komen, bijna 15 procent leeft onder het armoederisico. Het aantal leefloners, het laatste vangnet, stijgt.

Het antwoord van deze regering op armoede lijkt simpel: jobs, jobs, jobs. Als er geen betaalde banen voorhanden zijn, dan is er verplicht vrijwilligerswerk of gemeenschapsdienst. Het lijkt of er geen dag voorbijgaat zonder dat er een prikje wordt uitgedeeld naar wie het minder goed heeft. Dat hun kinderen beter in de opvang zitten dan met hun ouders op café, zei Vlaams minister van Armoedebestrijding Liesbeth Homans (N-VA). Dat ze wel zullen gaan werken als ze de rekeningen niet meer kunnen betalen, betoogde partijgenote en Kamerlid Zuhal Demir, die sterk gelooft dat het beperken van uitkeringen activerend werkt. Als je zo redeneert, zegt Shafir, ga je ervan uit dat mensen niet geïnteresseerd zijn in werken. "Dat is een aanname die niet gebaseerd is op feiten. Terwijl ik weet dat je van een uitkering niet comfortabel kunt leven. Ik denk dat een betere oplossing is om de zoektocht naar werk gemakkelijker te maken. Wat houd je tegen om werk te zoeken? Heb je geen geschikte outfit, is het de kennis van de taal, een gebrek aan opleiding? Waar zijn de drempels en hoe kan ik helpen om die weg te werken? Door dergelijke vragen te stellen kan het beleid een context creëren die mensen ertoe aanzet om werk te zoeken."

Zullen mensen niet geprikkeld zijn om een job te gaan zoeken als het water hen aan de lippen komt te staan?
Shafir: "Ik dacht dat er niet genoeg jobs waren. Hoe werkt dat dan? Weet je, dat soort praatjes horen we in de VS elke dag van de Republikeinen. Ze verwijten de president de hoge werkloosheid maar vinden ook dat te weinig mensen werken. Natuurlijk zullen er meer mensen gaan werken als je ze het leven zuur maakt. Maar in welke jobs? Tegen welke lonen? Ik geloof niet dat er in de VS en in Europa op dit moment voldoende banen zijn om armoede te kunnen oplossen. Ik weet wél dat je mensen ongelukkig maakt als je ze straft. Door te straffen, maak je het hen alleen maar moeilijker.

"Demir gaat er blijkbaar vanuit dat deze mensen niet geïnteresseerd zijn in werk."

U schrijft het zelf: het uitkeringsvangnet kleeft hardnekkig. Door mensen ongestoord te laten zitten, bewijzen we hen ook geen dienst.
"De lijn is dun tussen constructief willen zijn en straffen. Er is niets mis met mensen ertoe aanzetten een job te gaan zoeken. Net zoals het goed zou zijn om elke week naar de sportschool te gaan. Maar bijna niemand doet het, om allerlei redenen. Stimuleren is goed, maar graag met enige soepelheid. Van iemand die vol zorgen zit, kun je niet eisen dat hij zich om 8 uur 's morgens in pak en das en met een perfect cv op jouw kantoor meldt om op zoek te gaan naar een baan. Als hij een keer niet komt opdagen voor een cursus of verplichte gemeenschapsdienst omdat hij geen kinderopvang vindt of omdat een kind ziek is, mag dat niet onmiddellijk consequenties hebben."

Zegt u nu dat het armoedebeleid niet aangepast is aan armen?
"Precies! Ik geef een ander voorbeeld: de spoeddiensten van een ziekenhuis in Ontario werden in de winter overbelast door daklozen. Omdat het zo koud was, dachten de dokters. Zij gingen ervan uit dat de daklozen voor de beschutting kwamen en een kopje thee. Er werden twee methodes getest: de 'gewone' behandeling en de barmhartige behandeling, waarbij niet een dokter maar een sociaal assistent de mensen ontving en een lang gesprek met hen voerde.

"Wat bleek: de groep die een gesprek kreeg, kwam veel minder vaak terug. Niet naar Ontario maar ook niet naar andere ziekenhuizen in de buurt. Ze voelden dat er echt naar hen geluisterd werd, dat de persoon die tegenover hen zat zijn uiterste best had gedaan om te helpen. De eerste groep bleef terugkeren: ze voelden zich niet serieus genomen. Die mensen kwamen helemaal niet voor een kopje thee. Je merkt dat hier de omgekeerde aanpak, aardig zijn in plaats van ze af te blaffen in de hoop dat ze niet meer zullen terugkeren, beter werkte. Ook al ging dat in tegen de intuïtie om hen te straffen."

De zwakte van uw boek is dat we niet weten of de oplossingen die u naar voren schuift, zoals het gespreid uitbetalen van een uitkering om schuldopstapeling te voorkomen, echt werken. Ze zijn nooit in de praktijk gebracht.
"Ik geef je een Amerikaans voorbeeld waarvan we weten dat het wel werkt. De studiebeurzen die de overheid in de VS aan kansarme jongeren geeft, zijn enorm genereus: 4.000 dollar per jaar, tot 16.000 dollar in totaal. Dat is een heel groot bedrag voor een arm gezin. Maar amper een op de drie van de jongeren die ervoor in aanmerking komen, doet de aanvraag. Ook al leg je het hen uit en geef je het formulier mee naar huis. Wat wel helpt, is samen de applicatie invullen. De percentages stijgen onmiddellijk. Dat is een veel goedkopere oplossing dan informatiecampagnes of hulpprogramma's. Dat papiertje kan echt een drempel zijn.

"Bij het aanvragen van elke vorm van steun komt minstens één formulier kijken. De mensen die de uitkering het hardst nodig hebben, vragen ze meestal niet aan. Als een goedkope oplossing is om dat blad samen in te vullen, kan de overheid toch niet anders dan tevreden zijn. Zonder die steun kosten ze later nog meer geld: ze belasten bijvoorbeeld de spoeddiensten, komen terecht op plaatsen waar je ze liever niet tegenkomt."

Yuppen en behoeftigen

In het boek Schaarste schetsen Shafir en econoom Sendhil Mullainathan hoe armoede ons denken en daden beïnvloedt. Schaarste, zegt Shafir, neemt beslag van onze hersenen. Of het nu om tijd, geld of calorieën gaat, het lijkt alsof we nog maar aan één ding kunnen denken. We ontwikkelen tunnelvisie en focussen enkel op het urgente. Belangrijke maar niet hoogdringende zaken verdwijnen naar de achtergrond. Net zoals de processor van een computer vastloopt als we op hetzelfde moment een serie downloaden, een Skypegesprek voeren en foto's bewerken, zo kalft onze mentale kracht af als we met te veel dingen tegelijk bezig zijn. "Als jij vanochtend heftig ruzie hebt gemaakt met je partner, zal dit niet je beste interview worden", zegt Shafir. "Wie arm is, moet voortdurend zoveel ballen in de lucht houden dat het denken vertroebelt. Je verliest perspectief en gaat beslissingen nemen die ongeduldig lijken, nonchalant of kortzichtig."

Nooit was een taartpuntje aantrekkelijker dan na drie weken koken met Pascal Naessens. In de week dat je een belangrijk rapport moet afleveren, ga je lunchen met een vriend en pinten pakken op café, uitgerekend de avond die je gereserveerd had om te werken. Wie na een drukke dag op het werk door de spits naar de schoolpoort moet, een gezonde maaltijd op tafel wil zetten en drie kinderen naar verschillende activiteiten racet, zegt het geplande uurtje sporten af om met afhaalchinees voor de buis neer te ploffen. Niet zo verstandig, op het moment zelf onweerstaanbaar.

Shafir en Mullainathan maken in hun boek, heel slim want heel herkenbaar, de vergelijking met workaholics die door hun drukke leven het gevoel hebben dat ze de strijd met hun agenda en e-mail verliezen. Het voelt wat ongemakkelijk: yuppen en behoeftigen, voor één keer in hetzelfde schuitje. Onze grootste vrees, zegt Shafir, "was dat men uit dit boek de conclusie zou trekken dat twee idiote professoren arme mensen idioten noemen. We willen net aantonen dat mensen niet in armoede leven omdat ze dom zijn, in tegenstelling tot wat vaak wordt verondersteld. Iedereen die in dergelijk extreme omstandigheden leeft, ook jij en ik, zou verkeerde beslissingen nemen."

Denken armen echt anders? Het antwoord op die vraag is te vinden op het Indiase platteland. Lokale boeren krijgen hun opbrengst daar namelijk elk jaar in één keer uitbetaald. De grootte van het bedrag kunnen ze op voorhand goed inschatten. Voor de oogst, als de inkomsten van het voorafgaande jaar op raken, zijn ze dus arm. Na de oogst zijn ze een tijdje rijk. Uit testen blijkt dat dezelfde proefpersonen in hun 'arme' periode 9 tot 10 punten minder scoren op een IQ-test dan wanneer de opbrengst net is uitbetaald, een daling die volgens Shafir het verschil kan maken tussen normaal en zwakbegaafd. Ook hun impulscontrole was zwakker.

Een gelijkaardige proef werd in een Amerikaans winkelcentrum opgezet. Eerst kregen voorbijgangers de vraag of ze een reparatie van 3.000 dollar aan hun wagen zouden uitvoeren om een mogelijke panne te voorkomen. Daarna kregen ze vraagstukjes voorgeschoteld. Proefpersonen met een laag inkomen presteerden een stuk slechter na de gedachteoefening over een hoge factuur. Het financiële dilemma had hen helemaal in beslag genomen. Ze konden niet meer helder denken. Op voorbijgangers met een hoog inkomen had de vraag over de reparatie geen invloed. Een onverwachte rekening van 3.000 dollar bezorgde hen geen kopzorgen.

Het zijn net die kopzorgen die maken dat armen onverstandige beslissingen nemen, al heeft Shafir het liever over "een verlies aan bandbreedte". Bandbreedte staat voor onze mentale capaciteit. Minder bandbreedte betekent minder cognitieve capaciteit om dingen te begrijpen en minder zelfbeheersing om impulsen te controleren. Iedereen maakt fouten, zegt Shafir. "Het enige verschil tussen arm en rijk is dat rijk ongestraft fouten maakt. Als jij vergeet om een parkeerticketje te nemen en je krijgt een boete, kost je dat één seconde frustratie. Voor iemand die arm is, gooit een boete het budget voor de rest van de maand overhoop. En hij kan weer gaan rekenen. Los van het gevoel van schaamte na zo'n 'domme' fout.Als je rijk bent, word je nooit geconfronteerd met je fouten. Je kunt het je permitteren."

Armen kennen de prijs van een taxirit beter dan mensen die regelmatig een taxi nemen. Als een dvd-recorder van 100 euro in een andere winkel, een half uur verderop, 20 euro goedkoper is, maken klanten met een klein budget een omweg. Doe ik ook, denkt u nu, maar doet u dat ook voor een laptop van 1.000 euro? Uit onderzoek blijkt dat iemand met een laag inkomen het ommetje maakt. Ook al staat die 20 euro maar voor 2 procent van de aankoop. Twintig euro is twintig euro. In die zin springen ze veel rationeler met geld om. Ze letten op de kleintjes.

Maar zo geraak je dus niet uit de armoede.
Shafir: "Daarvoor moet je verder kunnen denken dan je dagelijkse budget. Oké, je hebt je zaakjes vandaag op orde, het lukt een week lang, je haalt een maand en je spaart een beetje. En dan gebeuren er gekke dingen: je kind moet naar het ziekenhuis, je zus trouwt. Dingen die ons allemaal overkomen, maar de arme heeft er geen buffer voor. En hij is weer bij af. De situatie is erg fragiel.

"Stel je voor dat je een alleenstaande moeder zonder bankrekening bent in de Bronx (arme buurt in New York, SVL). Op het einde van de maand heeft ze 60 dollar bij elkaar geschraapt. Ze koopt er sneakers mee voor haar zoon. Het is een typisch voorbeeld dat reactie uitlokt: wat een verspilling! Wat we niet zien, is de moeder die al honderd keer neen heeft gezegd. Je kind blij maken is ook iets waard. We vergeten ook dat mensen in armoede omringd zijn door anderen die voortdurend geld nodig hebben. Ze geven elkaar veel meer dan wij. Heb je net wat gespaard, staat je zus voor de deur: ze heeft echt, dringend, terecht geld nodig. Er is druk van alle kanten. Dat maakt het extra moeilijk om er uit te geraken. Wat die vrouw doet, is eigenlijk heel verstandig: zo snel mogelijk haar geld uitgeven, voordat ze het moet afgeven."

U bedoelt dat ze er helemaal niks aan kunnen doen?
"We willen armoede niet verantwoorden. We kunnen onze systemen wel zo aanpassen dat ze vriendelijker zijn voor mensen die weinig hebben. We vertrouwen erop dat zij daar op de juiste manier gebruik van maken."

Dus ze kunnen er echt niks aan doen?
"We maken een subtiel onderscheid: verantwoordelijkheid volgt als je toegang en middelen hebt. Wijs armen in de juiste richting, op een moment dat ze niet verzuipen in de problemen, en ze zullen hun verantwoordelijkheid nemen. Alle experimenten met 'gratis geld' bewijzen het: geef arme mensen een aanzienlijk bedrag en ze besteden het verstandig. Ze zullen het niet opdrinken.

"Ken je van die grote familieverpakkingen in de supermarkt? Je gaat ervan uit dat ze goedkoper zijn, en beseft niet dat producenten net om die reden deze verpakkingen net duurder maken. Armen weten dat wel. In Amerikaanse achterstandswijken vind je die verpakkingen niet omdat de inwoners ze niet kopen. Armen zijn heel verantwoordelijke shoppers."

Uw boek is zeer verhelderend, maar biedt geen antwoord op de vraag van 1 miljard: hoe geraak je eruit?
"Dit boek gaat armoede niet de wereld uit helpen. Je kunt er wel uit leren dat het verlichten van mensen, door de bandbreedte een stukje te verruimen, een geschenk kan zijn dat hen het leven gemakkelijker maakt en een klein beetje minder gecompliceerd. Die verlichting kan ook zitten in het organiseren van openbaar vervoer naar het werk of goedkope kinderopvang. Ze zullen de extra tijd heus niet gebruiken om te gaan golfen."

Schaarste. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen door E. Shafir en S. Mullainathan. Shafir spreekt vandaag op een congres van vzw De Link en het Vlaams Armoedeplatform in Leuven. De lezing is uitverkocht.

Biografie

Israëli die woont en werkt in de VS
Is professor psychologie aan de universiteit van Princeton
Studeerde aan MIT en Brown University
Is gespecialiseerd in gedragspsychologie
Sprak over het boek Schaarste, dat hij schreef met econoom Sendhil Mullainathan, onder andere op het World Economic Forum
Was adviseur financieel beleid voor president Obama

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234