Zaterdag 28/03/2020

Roger Raveel

Door de ogen van Raveel

Het atelier van Roger Raveel.Beeld Jonas Lampens

Werk, gerief en pet: alles laat weduwe Marleen Raveel-De Muer (56) zien. Nog een week en dan opent de expositie 'Atelier Raveel' de deuren, twee jaar en vier maanden na de dood van de schilder. "Alles is helemaal teruggeplaatst zoals Roger het had gezet."

Al bijna elf jaar hangt een column uit De Morgen tegen de kast. Johan Vandenbroucke schreef 'm - de titel was 'Staren tegen de deadline' en het ging over schrijvers. Hij citeerde de Amerikaanse criticus en uitgever Burton Rascoe: "De vrouw van een schrijver zal nooit begrijpen dat hij aan het werk is als hij uit het raam zit te staren."

We kijken door het raam van 'Atelier Raveel'. Een robot maait het gras kort. Het is 2015. En dat is het ook in dit atelier. De schilder is dood nu - penselen en potloden liggen stil en er is gerenoveerd. Maar Roger Raveel (1921-2013) keek vanaf 1969 wel uit dit raam en als op een potje 'Raveel Groen' staat, dan zag hij dat toch hier. Bomen wat verder. Ook het licht valt nog altijd uit het noorden binnen. En boven, toen er nog minder huizen stonden, zijn bocht in de Leie. Hoe vaak staarde de schilder?

Links van dat raam hangt het portret van zijn moeder, Bertha Van Lancker, uit 1946. Aan de andere zijde Portret van vader Raveel. 1960, een heel andere stijl. "Rogers leermeester was Hubert Malfait", zegt Marleen Raveel-De Muer (56). "Door hem begon hij anders te schilderen. 'Je tekeningen zijn prachtig', zei Malfait. 'Maar je schilderijen zijn zo slecht. Schilder eens zoals ge tekent.' Hij heeft dat gedaan. Er moeten in deze kast zeker boeken van Malfait staan."

We zien die niet meteen, er staan er zoveel. Van Gogh staat er. Naast Giotto, Alechinsky, Panamarenko, Matisse en Fernand Léger. "Het zijn allemaal zijn boeken", zegt de weduwe. "We hebben die er allemaal, net als al de rest, moeten uithalen voor verbouwingen. Maar alles is helemaal teruggeplaatst zoals Roger het had gezet."

Marleen Raveel-De Muer, de weduwe van de schilder.Beeld Jonas Lampens

Ernstig lachen

Op 30 januari 2013 overleed Roger Raveel. Een week of twee daarvoor hadden ze hier samen gezeten. In dit atelier. Het was een zondag. Ze zouden een uitstap maken, maar uiteindelijk verkoos hij om in zijn atelier wat te kijken naar zijn werk. "Drie maanden later stonden de stoelen nog altijd zoals we daar toen zaten. Eigenlijk hadden we dat nog nooit zo gedaan."

's Avonds kreeg de Meester koorts. De dokter kwam en twee dagen later moest Roger naar het ziekenhuis. "Hij had een longontsteking. De longen waren Rogers enige zwakke punt. Als kind van drie was hij in een tobbe met vies water gevallen; dat verhaal is bekend."

Zijn longen: de lucht uit Machelen-aan-de-Leie was hem jaren lief - geboren en getogen heet dat -, maar sterven deed Raveel in een ziekenhuis in Deinze. De eerste antibioticaweek was zwaar, maar hij sterkte aan en zei dan in die kamer: "Mevrouw Raveel, wat denkt ge, als er iets misgaat met mij, weet ge wat ge dan moet doen?"

Zij: "In een halfuur schetste hij de situatie.

Dat het niet makkelijk zou zijn en waarom. Maar op dezelfde, bijna ludieke manier, zei ik: 'Mijnheer Raveel, hebt gij een vrouw gekozen die niet weet dat alleen het beste goed genoeg is of die niet weet dat er experts bestaan, mocht ze het zelf niet meer weten?' We zijn beiden in een lach geschoten, al was het een ernstig moment."

Dat ernstig moment zat in wat je bijna testamentaire woorden zou kunnen noemen. Roger Raveel was met zijn erfenis bezig - de nalatenschap van 672 werken in het beheer van de Stichting Roger Raveel - en met zijn atelier. "Hij had een groot ego", zegt ze nu. "Maar hij was eenvoudig en goed, een schoon mens om mee te leven."

Een week later werd hij zwakker. Het ziekenhuis maakte een bed klaar waarop zij de volgende nacht bij hem in de kamer zou kunnen blijven. "Maar toen belden ze me." Het bed bleef onbeslapen en nu nog vraagt ze zich af: "Was er iemand bij Roger? Hoe is hij gestorven? Ik had er nooit rekening mee gehouden. Hij zei zelf dat hij 107 zou worden. Maar 91... Ik heb hem nooit als een oude man ervaren."

'Er is alles in het leven zei de dichter. In het niets is er niets zei de schilder en hij schilderde de leegte in een vierkant.

R Raveel'

Het is zijn handschrift en zo klein poëtisch staat dit kaartje tegen de muur. Een kleinood. Zoals zoveel hier. Zijn pet aan de kapstok. Een witte kiel. Aan de werktafel, met uitzicht op de tuin, ligt een werkje dat ogenschijnlijk niet af is. Zijn laatste? "Neen. Dat niet. Maar het lag in een schuif ergens en ik vond het mooi om het hier op zijn werktafel te leggen. Hij maakte dit voor zijn vriend car-dioloog Andries en het heet: Hoe kan iemand met een hart, dat toch vier kamers heeft, harteloos zijn? Roger had dikwijls lange titels."

Ernaast liggen dus penselen. Scherpe potloden. Een papiertje met de corresponderende nummers van Caran d'Ache: 10 is geel, 80 is rood. Er ligt verf, tubes van het merk Daler-Rowney Artists en olieverf van Rembrandt. Een doosje pennen uit de VEB Schreibfedern-Fabrik in Berlijn.

Beeld Jonas Lampens

Uitgesproken wensen

Dichter bij de schilder kun je niet komen, lijkt het. Al is het water in het kommetje vers, de potloden zeer scherp en de zetel bij het binnenkomen nieuwer en anders dan die je op oude filmpjes zag.

"Roger had twee uitgesproken wensen", vertelt Marleen Raveel-De Muer, die in 2011 met de schilder trouwde nadat hij in 2009 zijn vrouw en muze ("de meeste geschilderde vrouw van België", zei hij) Zulma De Nijs had moeten afgeven. "Hij maakte zich zorgen over de toekomst van het museum. Bij leven wisten we dat dat financieel en organisatorisch geen grote toekomst had. Daarvoor moest gezorgd worden, vond hij.

"Zijn tweede zorg was dit atelier. Dit is zeker geen annex van het museum. Als je de grootheid van het oeuvre van Roger wilt zien, moet je naar het museum gaan. Als je de authentieke intieme leefwereld van de kunstenaar wilt zien, moet je hier zijn. Roger had ervaren dat mensen erin geïnteresseerd waren. En hij zei: 'Marleen, het zou goed zijn om later een keer of vier per jaar mensen in groep binnen te laten. Zonder dat ze in uwe privé komen.'

"Ik had dat zelf ook al ervaren. Als leerkracht in een school in Lotenhulle was ik hier geweest. Het is toch een grote eer om in een atelier van een kunstenaar binnen te mogen als je niet tot de ingewijden behoort. Dus ik heb die wens van Roger ingewilligd. Maar ik moest ook denken aan de toekomst en dan moet je een afweging maken tussen het authentieke en de noden van vandaag. De veiligheid bijvoorbeeld. En de energie, ik zeg maar iets."

Ze weet dat haar naam al snel na de dood van Roger Raveel de kranten haalde. Op zijn graf - je rijdt in Machelen na een passage via cafés De Leeuw, 't Tonneke en De Afspanning er met de auto bijna recht naartoe - staat achter zijn naam die van haar. Roger Raveel 1921-2013/Marleen De Muer. Zulma ligt elders. Daar kwam kritiek op. Al snel na de begrafenis liet ze het Museum verzegelen. Uit schrik dat de Stichting werken van Raveel zou verkopen om het hoofd financieel boven water te houden.

Lelijk wicht

Even later verscheen een boek van een schrijver die Guy Prieels heet: 'De Meester, de Muze en de Eeuwigheid'. Daarin was de 90-jarige schilder Corneel Barbeel (dat rijmt) op latere leeftijd gevallen voor Louise Baksteen. Met bakstenen bouw je muren: dat brugje herkende Marleen De Muer ook wel. In de aanbiedingsbrochure lees je: "Na zijn overlijden krijgt zij alles. Maar alles is niet genoeg. Hij is nog niet koud of Louise laat het museum, dat uitsluitend aan zijn werk is gewijd, verzegelen en het hele zaakje ondersteboven halen. Als klap op de vuurpijl vordert zij de miljoenenschenking terug die haar man bij leven met liefde had overgemaakt aan 'zijn kind', het museum."

Ze las het boek niet, zegt ze. Wel kreeg ze op 3.3.13, hij signeerde het, van Guy Prieels een ander boek dat Zwarte bruiloft heet. "Van harte voor Marleen, die nog altijd een stukje Raveel meebrengt", schreef hij.

"Waarom hij dat andere boek schreef? Ik weet het niet. Rond Kerstmis had hij mij nog gemaild omdat hij onder de kerstboom de dvd De schilder, de dood en de muze wilde leggen. Ik heb er vijf gegeven. Op de eerste verjaardag van het overlijden van Roger, belde hij en zei: 'Mijn gedachten zijn bij u.' Ik weet het ook niet."

Octave Scheire, 32 jaar lang de privésecretaris van Roger Raveel, hoorde van de verzegeling toen hij in Barcelona was. Hij nam ontslag: "Het vertrouwen is weg", zei hij in de krant. Zij zegt nu: "Ik ga niet alle feiten op een rijtje zetten, dat zou voor een aantal mensen te kwetsend zijn. Men wist gewoon heel goed dat er een wanbeheer was, maar het is altijd moeilijk als je iemands voordelen afneemt. Denk je dat een vrederechter en een griffier zoiets als een verzegeling zomaar beslissen?

"De secretaris is hier nog geweest, we hebben het samen goed geregeld en hij heeft bij Ludion een overzicht van Rogers werk gepubliceerd. Kijk, er zijn mensen die me geen hand meer geven. Dat is jammer. Maar het museum is nu in de goede handen van de provincie Oost-Vlaanderen en zal later door de Vlaamse overheid beheerd worden. Zijn werk kan niet verkocht worden en is voor de mensheid. Dat het dus in Machelen kan blijven, vind ik een groot geluk. De Machelaar begreep Rogers werk aanvankelijk niet, maar ik denk dat ze nu tevreden zijn met Meester Raveel."

"Sois triste et tais-toi", citeerde De Morgen in een verhaal de Nederlandse schrijver Joost Zwagerman. De namen van Kristien Hemmerechts en Yoko Ono vielen: de weduwe van een kunstenaar kan beter haar verdriet uiten en haar mond houden. "Waarom moeten wij zo uitzonderlijk ons best doen?", vraagt de vrouw die Raveel leerde kennen door met haar leerlingen bezoekjes aan Machelen te brengen, later een kwartetspel met zijn werk uitbracht en zo stilaan tot de ingewijden van Roger en Zulma ging behoren.

Toen Zulma stierf, werd zij de vrouw van de schilder. "Ik denk wel dat ze zich mispakt hebben aan mij. Ik was een dom en lelijk wicht, op alle mogelijke manier hebben ze me beschreven.

"Maar ik wil helemaal niet verplicht triest zijn. Roger wilde dat ook niet. Hij wilde dat de wereld zijn werk zag en hij had graag de touwtjes in handen. De voorbije twee jaar en vier maanden heb ik keihard gewerkt. Maar ik had hem in die korte periode goed leren kennen en weet heel goed wat hij wilde. Als het mij gelukt is, dan is het dankzij hem. Ik heb hem echt gevoeld."

Marleen Raveel-De Muer in het atelier van haar man..Beeld Jonas Lampens

Sceptische blik

In de huiskamer hing ze al snel een zelfportret van Raveel op. "Dat is mijn troost." Hij kijkt de bezoeker een beetje sceptisch aan. Je komt De Meester zelf ook tegen in zijn atelier. Op foto's van Rony Heirman die zijn zoon Tim in de archieven ging zoeken en mooi opnieuw afdrukte. In zelfportretten. Zelfportret met spiegel, 1988. Eén grote tekening uit 1934 ook, hij was dertien. Ook Zulma is echt aanwezig. En dan al die schilderijen en, ja, sculpturen. Een heel klein karretje om de hemel te vervoeren. 1977, lees je. In het graf: 1990-1991. "We hebben het er nooit over gehad, maar de dood hoorde voor Roger bij het leven. Het werk zat in een kist, nu toon ik het."

Tegen de muur een reeks van zes die hij in 1941 schilderde en halfweg de jaren 70 - lang nadat hij op een andere manier was gaan schilderen dus - herschilderde. Paarse aarde. Drogende was. Erwtentuintje. Meisje in korenveld. Kippen in boomgaard. Grazende koe. Machelse taferelen zijn het. En dan het paard van Watou: Gij, samen met het paard, een werk uit 1993, monumentaal in deze werkruimte.

Je weet niet waar eerst te kijken. Bij Diagonaal kaartspel, 1952-1955 een gedicht van Paul Demets uit 1991 dat 'Kaartsters' heet: 'Soms duurt het leven wel een dag. 's Avonds ruikt de Leie als een haven, schepen kleumend aan de kade. En in nevel bestaat de tijd niet meer.'

De dichter schreef bij het schilderij, zoals Hugo Claus, Hedwig Speliers en Rutger Kopland dat deden. Boven - er is een duplex waar wat meubeltjes uit Raveels appartement in Oostende staan én er is een nieuwe verdieping gecreëerd waar onder meer de zwanen staan die hij maakte voor op de Brugse reien - hangt eigenlijk een heel boek van Claus tegen de muur. Een andere keer was de titel van een bibliofiele uitgave uit 1988, oplage honderd exemplaren, dit is nummer 39, waarvoor Claus aan Raveel gevraagd had tekeningen bij te maken.

Aan de andere kant van de tuin is Raveels grafiekatelier; je ziet er z'n eigen ingenieus systeem waarbij aan een houten richel groene balletjes bevestigd zijn, waaraan hij werk kon ophangen en drogen. Maar we blijven nog even snuisteren. Een bedenking: straks mogen bezoekers dit allemaal zien, in groepjes begeleid, toch zal ooit iemand niet aan de verleiding kunnen weerstaan een petje mee te nemen. Desnoods een potlood. Wat verf. Zij hoopt op het respect.

Beeld Jonas Lampens

Verboden boeken

Dan zien we een ladenkast met prachtige Dymo-letters die een vermoeden geven van de inhoud. De fotografe. Een mens. Naakt voor rechthoek. Nog een beetje mens. Neen, dit zijn geen gevangenen. Inspiratie ook op een plankje met oude boeken van zijn moeder.

Dat doet denken aan het interview dat Margot Vanderstraeten in 2009 met de schilder deed en waarbij de iconische foto van Stephan Vanfleteren kwam - Raveel met zijn pet. We zien Tolstoj, Willem Frederik Hermans en Boon. In dat interview: "Ik mocht van haar alles lezen", zei Raveel, "inclusief de verboden boeken, en in mijn jonge jaren waren vele boeken verboden." "'Zeg Bertha, mag hij dat lezen?', vroeg de bakkerin, die op een dag bij ons binnenkwam en zag dat ik John Steinbeck las. 'Ja', zei mijn moeder, 'hij mag dat.'"

We rijden Machelen buiten en zien aan de rotonde, naast het monument voor wielrenner Frans De Mulder die in 1960 de Vuelta won, twee pijltjes. Links naar Atelier Raveel, rechts naar het Raveelmuseum. Elk een eigen richting. Boven het bord steekt de kerktoren uit. Daaronder rust de schilder en laat die rust nu maar eeuwig zijn.

Atelier Raveel opent officieel op 30 mei. Nadien is het atelier te bezoeken na afspraak en enkel in groepen van minstens 15 en maximaal 25 mensen. Meer info op 0474/532.136 of via info@atelierrogerraveel.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234