Dinsdag 20/10/2020

Dood van een dissident

Boris Berezovski (67), een scherpe criticus van Russisch president Poetin, leefde in ballingschap in Groot-Brittannië. Hij beschuldigde het Kremlin van de moord op zijn vriend Litvinenko, een ex-KGB-spion die in 2006 vergiftigd werd met radioactief materiaal.

tel: je bent een Britse politieman en vindt een man dood terug in zijn bad. Wat doe je? Je laat een leger chemische, biologische en nucleaire experts zijn huis binnenstebuiten keren. Toch als die man een Russisch dissident is die er niet voor terugdeinsde om president Poetin te bekritiseren. En zeker als die man ook een goede vriend was van Alexander Litvinenko, de ex-KGB-spion die in 2006 stierf nadat hij werd vergiftigd met het radioactieve polonium-210.

Volgens de in Britse ballingschap levende Berezovski zat het Kremlin achter de moord op zijn vriend. Berezovski was Litvinenko nog op zijn sterfbed gaan bezoeken, terwijl die een gruwelijk lange doodsstrijd leverde: zijn haar viel uit, hij kon nauwelijks praten en braakte de voeding uit het infuus weer uit. Litvinenko zou Berezovski gezegd hebben dat Loegovoj, een voormalige agent van de geheime dienst KGB, de dader was.

De Londense vrienden van Litvinenko, onder wie Berezovski, beschuldigden openlijk het Kremlin. Ze vormden een alliantie van gezworen vijanden van Poetin. Volgens hen was er geen twijfel mogelijk: Rusland wilde Litvinenko terugpakken omdat hij de moord op journaliste Anna Politkovskaja onderzocht. Zij was een maand eerder voor de deur van haar flat in Moskou doodgeschoten.

Na de dood van Litvinenko bleef Berezovski zich inzetten voor zijn overleden vertrouweling. Hij was geldschieter voor zijn weduwe, zodat zij haar zoektocht naar de moordenaar van haar man verder kon zetten. De Russische omroep All-Russian State Television klaagde hij aan wegens smaad, nadat die had beweerd dat hij zelf achter de dood van Litvinenko zat. Hij won de zaak en kreeg een schadevergoeding van meer dan 200.000 euro. Niet meer dan een symbolische peulschil voor de steenrijke miljardair.

Berezovski werkte zichzelf in de schijnwerpers als een van de eerste zakenmannen in de toenmalige communistische Sovjet-Unie. Na de ineenstuiking van het regime maakte hij fortuin met de omstreden privatisering van overheidseigendommen. Hij laat zijn carrière als wiskundeprofessor voor wat ze is en koopt de grootste autofabriek van Rusland: AvtoVAZ, bekend van de Lada.

Met zijn vlotte babbel en uitgebreid netwerk klimt Berezovski op van autoverkoper tot een van de machtigste oligarchen. Eind jaren negentig heeft hij tentakels in het grootste Russische televisiekanaal ORT, luchtvaartmaatschappijen en de lucratieve Sibneft-oliemaatschappij. Die laatste deelt hij met Roman Abramovitsj, de huidige eigenaar van de Engelse voetbalclub Chelsea.

Berezovski zou ook een vinger in de pap hebben gehad bij de herverkiezing van Jeltsin in 1996. Hij zou diens politieke campagne hebben gesponsord. Drie jaar later wordt hij beloond met een postje als vice-secretaris-generaal van de Russische veiligheidsraad. Hij verovert ook een plaatsje in de intieme cirkel van Jeltsin, beter bekend als 'de familie'.

Als Jeltsin, zwaar verzwakt door alcoholmisbruik, eind 1999 aftreedt als president, schaart Berezovski zich achter de vroegere KGB-agent die hem had opgevolgd als interim-president: Vladimir Poetin. Volgens ingewijden zou Berezovski hem zelf hebben voorgedragen. Poetin, zo dacht hij, zal de belangen van de oligarchen verdedigen. Berezovski gebruikt zijn televisiezender om een lastercampagne tegen de tegenstanders van Poetin te organiseren. Met succes.

Ballingschap

Maar zijn plan pakt anders uit. Kersvers president Poetin maakt meteen duidelijk dat hij de macht van oliemiljardairs wil inperken. Ook bij de bevolking is Berezovski verre van populair. Ze beschouwen hem als een onethische oligarch die verantwoordelijk is voor de economische instorting van het land. Litvinenko, die op dat moment al in Londen woont, helpt Berezovski om naar Groot-Brittannië te vluchten. De zakenman gaat vrijwillig in ballingschap. Drie jaar later krijgt hij officieel asiel.

In Londen uit Berezovski geregeld felle kritiek op de Russische president. Poetin, die zijn 'staatsvijand' liever achter Russische tralies ziet, dringt herhaaldelijk aan op zijn uitlevering. Maar telkens botst hij op een njet van de Britten. Ondertussen veroordelen de Russische autoriteiten Berezovski bij verstek voor fraude en geldwitwasserij.

De politieke mislukking is de voorhoede voor zijn totale neergang. Berezovski's financiële moeilijkheden worden voor het eerst duidelijk wanneer zijn voormalige maîtresse, Elena Gorboenova (43), in de Russische media bekendmaakt dat hij haar nog miljoenen euro's verschuldigd is.

Pijnlijker was echter de veelbesproken rechtszaak tegen zijn voormalige vriend en zakenpartner Abramovitsj. In de Britse hoofdstad, even omgedoopt tot Londongrad, bekampten de Russische miljardairs elkaar vorig jaar om een bedrag van 4,2 miljard euro. Berezovski beschuldigde de Chelsea-eigenaar van chantage, vertrouwens- en contractbreuk. Hij zou hem gedwongen hebben om aandelen van Sibneft te verkopen. Hij verliest de zaak.

Nadat de beschuldigingen onontvankelijk worden verklaard, moet Berezovski 43 miljoen euro aan Abramovitsj betalen voor diens gerechtskosten. Volgens kennissen glijdt Berezovski in een depressie. Niet door de geldboete, maar door de enorme schade aan zijn reputatie. In de Britse rechtbank beschrijft de rechter hem als oneerlijk, onbetrouwbaar en misleidend.

Een anonieme vriend getuigt in de Britse media dat Berezovski antidepressiva nam. Hij zou vier maanden zijn opgenomen geweest in de Priory, een kliniek die in Groot-Brittannië bekendstaat om zijn beroemde patiënten. "Hij zat er helemaal door. Hij sprak over zelfmoord. Hij zei dat alles voorbij was, dat het gedaan is, en niets nog zin had. Het beste dat hem kon overkomen, zei hij, is een hartaanval", aldus de vriend. Maar ook: "Ik geloof niet dat hij de moed had om zijn eigen leven te beëindigen. Daarvoor hield hij nog te veel van het leven."

Naarmate Berezovski zijn imperium zag wegsmelten, maakte hij zich ook steeds meer zorgen over de toekomst van zijn kinderen. Berezovski had zes kinderen bij drie vrouwen: twee ex-vrouwen en Gorboenova. De oudste is inmiddels een veertiger, de jongste amper tien. In combinatie met de rechtszaken werd de druk te groot.

Autobom

Volgens de Amerikaanse nieuwszender CNN overleefde Berezovski verschillende moordpogingen. "Er waren twee aanslagen. De eerste gebeurde op zijn landgoed in een 'gated community' buiten Moskou. Iemand had een bom in zijn auto geïnstalleerd, gelukkig zonder veel succes. De andere had plaats op het moment dat hij zijn club verliet. Opnieuw een autobom. Zijn bestuurder kwam om, maar hijzelf ontsnapte alweer ternauwernood", vertelt Stuart Loory, een voormalig consultant van Berezovski, aan CNN.

De laatste weken ging het van kwaad naar erger met Berezovski. Volgens de BBC was hij het grootste deel van zijn fortuin kwijt geraakt. Enkele weken geleden kwamen er nog berichten dat Berezovski een aantal stukken uit zijn kunstcollectie probeerde te verkopen. Daarmee wilde hij zijn leningen afbetalen. Een van die stukken die hij probeerde te verkopen was Red Lenin, het beroemde rode portret door Andy Warhol.

Volgens zijn schoonzoon, Egor Schuppe, onderhield Berezovski geen contact meer met vrienden en kennissen. Hij zou, evenwel, een brief naar Poetin hebben gestuurd met de wens om terug te keren naar zijn geboorteland. Een wens die hij tijdens zijn laatste interview, met het zakenmagazine Forbes, herhaalde: "Ik zou niets liever willen dan terugkeren naar Rusland. Ik heb Rusland onderschat, en het Westen sterk overschat. In het interview liet Berezovski weten dat hij nadacht over een terugkeer naar de wetenschap.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234