Donderdag 04/03/2021

Dood, oorlog en intimiteit in Venetië

Robert Storr maakt als eerste Amerikaanse directeur van de Biënnale van Venetië een statement. Hij selecteert nogal wat kunstenaars die intensief werken rond geweld en oorlog in Irak, het Midden-Oosten en ex-Joegoslavië.

door Eric Rinckhout

Venetië l Ook de dood is nadrukkelijk aanwezig in Venetië, evenals een soms onbehaaglijk stemmende intimiteit bij Sophie Calle en Tracey Emin. Zij maken beiden aangrijpende presentaties. Over dood en leven, liefde en afscheid gaat ook de beklemmende video-installatie van Amerikaan Bill Viola in een piepklein 15de-eeuws kerkje. Een overzicht, in dit laatste Biënnale-artikel.

Een jongen voetbalt onafgebroken met een schedel. Het is een hallucinant en bevreemdend beeld. Elke trap tegen de doodskop brengt een droog, knapperig geluid voort. Het decor is troosteloos: een braakland naast het grotendeels weggebombardeerde hoofdkwartier van het Joegoslavische leger. Wat is het ergste? Het gebrek aan respect voor een dode of het feit dat de dood hier een kinderspel is?

Vlak bij deze video van de Italiaan Paolo Canevari (°1963), hangt een reeks uitvergrote foto's die Gabriele Basilico (°1944) van een kapotgeschoten Beiroet maakte. Geen levende mens komt erin voor. Wat verderop heeft de Bulgaar Nedko Salokov (°1957) een grote, vaak wrange installatie opgezet rond een aanslepend Bulgaars-Russisch conflict. Bulgarije blijft het Kalasjnikov-machinegeweer AK 47 produceren, hét wapen van de Koude Oorlog, tegen de zin van Rusland in. De kunstenaar gebruikt video's, hangt een geweer aan de wand en schrijft die vervolgens vol met het verhaal en enkele cynische terzijdes.

Misschien nog belangrijker is dat Storr ook Amerikaanse kunstenaars toont die een duidelijk standpunt tegen de oorlog in Irak innemen. Emily Prince (°1981) assem-bleert een verbrokkelende landkaart van de VS met kleine steekkaartjes. Daarop tekent ze portretten van in Irak gesneuvelde Amerikaanse soldaten. Jenny Holzer (°1950) hangt een zaal volmet opgeblazen, soms gifgroen gekleurde 'geheime' documenten, landkaarten en getuigenissen over de oorlog in Irak.

Nog over 9/11 schilderde de Congolees Chéri Samba een cynisch, metaforisch tafereel, waarin een man met kanonnen op zijn hoofd en gewapend met een kaars en een pistool zich een weg baant langs hopen uitgemergelde Afrikaanse lijken. De lucht boven hem wemelt van de vliegtuigen. Hij is een wraakengel op zoek naar zijn waarheid en blind voor de hem omringende ellende. De kritiek op de VS is duidelijk.

Helemaal anders is de sfeer in het Britse paviljoen in de Giardini. Hoewel. Ook bij Tracey Emin woedt oorlog, zij het in haar kop en lijf. In het ruime paviljoen presenteert Emin (°1963) Borrowed Light, een indrukwekkend totaalwerk: intens persoonlijke kunst, die hard, scherp en vaak adembenemend mooi is. Pornografisch én delicaat én hondseerlijk. Met een ruime verscheidenheid van genres - aquarellen in schoolschriftjes, tekeningen in kleine notitieboekjes, schilderijen, gekrabbelde bekentenissen en kattebelletjes, neons en houten sculpturen in diverse stadia van fallische oprichting - verkent ze haar onderwereld, het universum van de vrouw Tracey Emin. In alle concreetheid raakt het ieder van ons, en gáát het ook over ieder van ons. Emin roept en schreeuwt, slaat en streelt - zichzelf of anderen. Dit gaat over eenzaamheid, verveling, lust, de behoefte aan warmte en seks. Dit gaat om een vrouw die in stukken uiteenvalt na een abortus. Dit gaat over leven dat onmogelijk is zonder liefde, en even onmogelijk is met liefde. Tracey Emin overrompelt, zij is de nummer één van deze Biënnale.

Liefde ook, of net het einde ervan, bij de Franse grande dame Sophie Calle. Ze palmt heelhet Franse paviljoen in met de installatie Prenez soin de vous/Take Care of Yourself, de laatste woorden in een afscheidsbrief van haar minnaar. Calle stuurde die brief, waarvan de betekenis haar ontging, naar 106 vrouwen met een totaal verschillende achtergrond (dokter, rechter, journaliste, danseres, politiecommissaris, enzovoort) en vroeg omeen reactie. De vrouwen werden met de brief in de hand gefotografeerd of gefilmd. Ze reageren schriftelijk of dansen, zingen, tekenen of acteren hun reactie. Het is een komische wraakoefening, een project waarbij intimiteit binnenstebuiten wordt gekeerd.

Dat heeft Sophie Calle ook gedaan in een installatie over de dood van haar moeder. Met een video, een lege lijst en een grafschrift. Ze filmt sereen de laatste uren van haar moeder: de overgang van leven naar dood verloopt nagenoeg ongemerkt. De broosheid en ongemakkelijk stemmende intimiteit van dit werk wordt door nogal wat bezoekers als schokkend en exhibitionistisch ervaren. Calle laat niemand onberoerd, zoveel is duidelijk.

Leven en dood staan ook centraal in de schitterende solotentoonstelling van Jan Fabre (DM 11/6) en in de video-installatie Ocean Without A Shore van Bill Viola (°1951). In het kleine kerkje van San Gallo, achter het San Marcoplein, heeft hij drie videoschermen geïnstalleerd op evenveel altaren. Met een dreigende, continue dreun als soundscape, komen mannen en vrouwen, blank en zwart, uit een grijs diffuus beeld naar voren. Plotseling worden ze overspoeld door water (vruchtwater?), waarna ze scherp en kleurrijk voor ons staan. Ze kijken, nu eens verlangend dan weer angstig, en verdwijnen na een tijd weer door het opspattende water in de grofkorrelige grijsheid. In het nauwe kerkje bieden Viola's video's een beklemmende ervaring van geboorte, leven en dood, van tijd, bestaan en afscheid. De metamorfosen vinden niet toevallig plaats op altaren. Het zijn overgangsrituelen, hard en toch sensueel gefilmd. Ze brengen ons in een trance. Groots.

Op de Biënnale kan ook nog genoten worden van de schilderijen van Georg Baselitz, Sigmar Polke en onze landgenoot Raoul De Keyser. En zeker van het Morrinho Project, een van de blikvangers in de Giardini. Een kunstwerk voor en door straatkinderen in Rio de Janeiro. Het bestaat uit een heuvel met miniatuurstraten, -auto's en -huisjes gebouwd van baksteen. Het is van een ontwapenende eenvoud. Het troont in de open lucht te midden van de landenpaviljoenen en maakt duidelijk dat Robert Storr de wereld in de kunst en de kunst in de wereld wil brengen. Een sterke Biënnale.

Biënnale Venetië, tot 21 november. Dagelijks 10-18 uur. Dinsdag gesloten. www.labiennale.org. Brussels Airlines vliegt dagelijks twee keer tussen Brussel en Venetië vanaf 49,50 euro (enkele reis). www.brusselsairlines.com.

Het werk van Tracey Emin gaat over leven dat onmogelijk is zonder liefde en even onmogelijk mét liefde

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234