Zondag 22/09/2019

Dood aan de geitenwollen sok, lang leve het nieuwe idealisme

De Nederlandse journalist Jonathan Maas (35) is op zoek gegaan naar echte wereldverbeteraars. Geen geïnstitutionaliseerde Nobelprijswinnaars maar fotografen, architecten, kunstenaars en wetenschappers. Denkers en doeners zoals u en ik, kortom, of zoals u en ik zouden willen zijn.

e kleren laten groeien in een bad vol microbacteriën. Iemand begraven in een schimmelhemd zodat die sneller en, vooral, meer ecologisch verantwoord vergaat. Smakelijk is het niet, beter voor het milieu wel. Een empathiehelm die je andermans gevoelens laat lezen. Origineel is wel het minste wat je van deze fantasieën kan zeggen.

In het boek Wereldverbeteraars van Jonathan Maas komen ook ideeën aan bod die net iets minder vergezocht zijn. Ideeën die de wereld leuker, beter, mooier, geestdriftiger en misschien ook wel dwarser maken. De denkende doeners in het boek - hoe verschillend van pluimage ze ook zijn - koesteren allemaal een afkeer van het cynische afbraakklimaat van vandaag. Het boek levert zestien portretten op van mensen die niet wachten op morgen, maar net die dag mee vorm willen geven. Le nouveau idéalisme est arrivé.

Het boek is organisch gegroeid, vertelt de auteur. De eerste trigger was een interview dat hij zag in het VPRO-programma Wintergasten. Jonathan Maas: "Aan het woord was Rory Stewart, een Britse intellectueel annex avonturier. Hij maakte snel carrière in de Britse diplomatieke dienst, maar nam op zijn achtentwintigste ontslag om een voettocht van duizenden kilometers door Iran, Pakistan, India, Nepal en zelfs Afghanistan te maken. Twee jaar later werd hij zelfs plaatsvervangend gouverneur van een Iraakse provincie! En nu adviseert hij Hillary Clinton over het Midden-Oosten."

Naar aanleiding van dat interview begon Maas een lijstje aan te leggen van interessante denkers en doeners. "Het viel me na een tijd op dat ze allemaal een nieuw soort idealisme met mekaar gemeen hadden. Trouwens, niemand van hen zou graag dat label dragen. Nee, sterallures hebben ze niet. Ze ontvingen me thuis tussen de rommel en dompelden me onder in hun leven en stad. Het is dan ook niet zonder ironie dat ik voor de titel Wereldverbeteraars heb gekozen."

U heeft de wereld rondgereisd voor dit boek en u bent telkens in een stad terechtgekomen. Is de wereld in de toekomst dan één grote stad?

Jonathan Maas: "We zitten onmiskenbaar in de eeuw van de stad. Ik heb in Shanghai drie dagen rondgefietst en dan voel je hoe de publieke ruimte daar in elkaar zit. En hoe ze in de toekomst ingevuld kan worden. Neville Mars suggereert in het boek om zelfs een hele suburb in een gigantisch hoge woontoren onder te brengen. Hij wil ook het transportprobleem aanpakken door een magneettrein die nooit stopt maar versnelt en vertraagt en waar je met een rollerband zo inschuift. (lacht) Ja, het ene idee in het boek is al haalbaarder dan het andere.

"Sommige ideeën zitten er ook in omdat ze gewoon leuk zijn. Anticynisch en gek, zoals een muisetende tafel bijvoorbeeld. Toch zijn het vaak dwarse denkbeelden die de ogen openen en die zin geven in de toekomst. (enthousiast) Daan Roosegaarde wil een duurzame snelweg bouwen. Eentje die zelf energie opwekt. Zo vergezocht is dat nu toch ook weer niet. En de architecten Brillembourg & Klumpner bouwen een kabelbaan om de sloppenwijk van Caracas met het stadscentrum te verbinden."

Een daad van architectuuractivisme noem je dat. Psycholoog André Platteel gaat dan weer actief op zoek naar het talent van probleemjongeren. Is Wereldverbeteraars een manifest ter promotie van al dat idealisme?

"Manifest is wel een heel grotesk woord. (lacht) Toch kun je er moeilijk om heen dat we ons anno 2012 op een kantelmoment bevinden. In Nederland is Boer zoekt vrouw het best bekeken programma! (lacht) Het internationale perspectief ontbreekt volledig. De grap is dat je, als je reist, beseft dat dat op zich ook weer een internationale trend is. Overal wordt de politiek populistischer. Overal wordt er gesneden in de subsidiëring van kunst en wetenschap. Het valt ook op dat de kunsten en de wetenschappen vaak heel moeilijk met elkaar samenwerken.

"Gelukkig staat er een heel nieuwe generatie op van denkers die wel de cross-over maken tussen kunst en wetenschap. Kun je op een andere manier met ontwerp, mode, architectuur bezig zijn, zodat het het leven van mensen verbetert? Anders dan de provo's uit de jaren zestig, die naïef en ideologisch te werk gingen met de wereld, pakt die nieuwe generatie denkers het heel concreet aan. De geitenwollensok is naar mijn bescheiden mening echt wel dood."

Het lijkt wel tijd voor een Bauhaus 2.0: futurisme gekoppeld aan pragmatiek, met technologie en verbeelding als motor.

"Het knappe aan de geïnterviewden is dat ze allemaal vanuit hun eigen discipline voortdurend nadenken hoe ze zich verhouden tot de wereld. Dat 'herdenken' is ook nodig. Neem nu de politiek. Het mag toch wel duidelijk zijn dat ons huidige model niet werkt. We hebben een dynamischer model nodig. Immers, verander jij nooit van gedacht? Wie altijd bij zijn gedacht blijft, staat stil! Dat is een vreselijk conservatisme dat je bij veel partijen aantreft. Ook ter linkerzijde."

Fotograaf Carl De Keyzer kaart in het boek ook het conservatisme aan van gezagsdragers die vasthouden aan gedachtegoed en postjes.

"Dat hij dat aantoont in zijn foto's, is knap. Net door dat machtsmisbruik lok je het cynische reacties uit als 'het zijn toch allemaal zakkenvullers'. Ook ontwerpster Laura Kurgan valt het machtsmisbruik en het sociaal onrecht aan met haar datavisualisatie. De Chinees-Amerikaanse prof Tu Weiming promoot dan weer Confucius als tegengif voor het hedendaagse cynisme.

"Net die mensen die profijt halen uit het systeem - en daarmee bedoelt hij natuurlijk het kapitalisme - moeten meer hun verantwoordelijkheid nemen. Je kunt van een Joop van den Ende (bedenker van programma's als 'Big Brother', nvdr) zeggen wat je wil, maar die investeert wel een deel van zijn vele centjes in een theaterhuis. Meer medemenselijkheid is dus nodig. En een grotere sensitiviteit tegenover de medemens.

"Eigenlijk is het eenvoudig: we moeten minder tegen en meer voor dingen zijn. Meer liken in plaats van unliken. (lacht) Co-creatie en verbinding zijn sleutelbegrippen."

Toch zoeken we op Facebook vooral gelijkgezinden op. Op blogs heerst een enorme diversiteit aan meningen, maar heel vaak botsen die. En vaak doen ze dat nog onzacht. Kunnen wij nog wel met andere meningen overweg?

"Dat wordt inderdaad een moeilijk punt. Amerikaanse jongeren kijken nog amper televisie. Wel sturen ze voortdurend YouTube-fragmenten naar elkaar door. Ook op Google krijg je eerst de artikels die het meest gedeeld worden. Zo blijf je in hetzelfde denkpatroon zitten.

"Er zou een nieuw programmeermodel moeten bestaan dat je ook confronteert met andere meningen. Dat echt 'andere' suggesties doet. Net zoals we ook eens af zouden moeten van die winkelstraten overal ter wereld op elkaar lijken. Ik was laatst in Mongolië. Je stapt daar de luchthaven uit en je ziet een bord van Ikea! Zo'n wereld hoeven we toch niet? Iemand zegt het ook in het boek. We moeten niet consuminderen, wel consumeren, maar dan wel kleiner en lokaler. Wat hier gemaakt wordt, hoeft toch niet per se in China gekocht te worden of omgekeerd?"

Wat vind je voor jezelf de evolutie die je leven het meest heeft beïnvloed?

"Ongetwijfeld de nieuwe manier van werken. Dat je niet per se aan één job, één kantoor moet vasthangen. Dat je je werkende leven kunt vormgeven zoals je dat wilt... als je het maar wilt. Wij zijn toch de slash-generatie, niet? Het is én én. Alleen hebben nog niet alle bedrijven dat begrepen. Toch is flexibiliteit de toekomst."

Wereldverbeteraars is uitgegeven bij Lebowski Amsterdam, 175p., 17,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234