Zaterdag 04/02/2023

Domweg gelukkig achter de dijk

Een dijk omringt de polder en beschermt hem tegen het boze water. Dijkgraaf Wim Kok heeft bij onze noorderburen bijna vier jaar toegezien op het drooghouden van de vlakte. Soms is er een gemaal dat niet werkt en het overstrominkje veroorzaakt dat een paar brave burgers toch bijna doet verdrinken. Een reservaat met hier en daar een hoofd boven het maaiveld, van iemand die het liefst Napoleon zou zijn. Volgende week is het klompendans, om de 150 zetels in de Tweede Kamer.

Bart Willems

In augustus 1994 leek Nederland aan een uniek experiment te beginnen. Voor het eerst in meer dan tachtig jaar trad een regering aan zonder christen-democraten. Paars was geboren. Het socialisme en het liberalisme, twee elkaar tot dan verketterende hoofdstromingen van de Nederlandse politiek, sloten een monsterverbond met het progressief-liberale D66 als cement. De derde hoofdstroming, de christen-democratie, kon na een ongelooflijke reeks taxatiefouten en strategische blunders haar wonden likken.

Alles ging veranderen, een frisse wind zou door de Haagse politiek, ja zelfs door de Nederlandse samenleving gaan waaien. Er kwam geen paarse wind, er kwam een economische storm. Die zorgde er alvast voor dat paars de meest heikele beslissingen, die van de beperking in de duur en lengte van de sociale uitkeringen, niet hoefde te nemen. Vooraf werd deze keuze voorspeld als een tijdbom onder paars, die in 1996 onherroepelijk zou ontploffen. Maar het geld stroomde binnen, paars werd een economisch succes en richtte zich op het uitzitten van de rit.

We waren gewaarschuwd. Twee van de drie architecten werden van bij het begin niet moe te verkondigen dat paars niet zo revolutionair anders zou zijn als kabinetten met het christen-democratische CDA. Premier Wim Kok en VVD-leider Frits Bolkestein houden dat tot op de dag van vandaag vol. De vlag is anders, de lading dezelfde en het leverde aan politieke vernieuwing weinig op. Het door D66 gevraagde referendum werd een flop, een gekozen burgemeester kwam er niet, een gekozen premier bleef uit, al zou dat met de immens populaire Wim Kok waarschijnlijk precies hetzelfde resultaat opleveren als gewone verkiezingen.

Door het ontbreken van interne vernieuwing werd de Nederlandse politiek er niet boeiender op. De Nederlandse politiek is griezelig efficiënt maar o zo saai. Wie er eens voor gaat zitten als in Den Haag de crisismeter in het rood slaat en het vermeende alles of niets-debat rechtstreeks op televisie wordt uitgezonden, haalt vaak het einde van de uitzending niet. De kijker wordt onder een grijze deken van mitsen en maren gelegd die uiteindelijk tot een smakeloos compromis leidt. Slechts één keer in de vierjarige regeerperiode van Koks paarse regering liep een dergelijk, vaak tot in de kleine uurtjes doorlopend debat, af met het ontslag van een regeringslid. Alle andere keren kon de verantwoordelijke het vege lijf redden.

De zo hevig verlangde nieuwe paarse cultuur bleek vooral buitenkant. Laten we het gezellig houden, was het parool van de verzamelde ministers, onder wie, als we de berichten uit de ministerraad moeten geloven, de sfeer beter was dan in welke bewindsliedenploeg ook. De reportages over de fitnessclubjes, één voor vrouwelijke, één voor mannelijke bewindslieden, beklijven beter dan welke ander politiek feit ook. Op de vroege vrijdagochtend, enige uren voor de aanvang van de wekelijkse ministerraad, werkt ook premier Wim Kok zich in het zweet. De timmermanszoon uit Hendrik Ido Ambacht is de personificatie van het Nederlandse poldermodel, de vleesgeworden consensus. Rustig, dan breekt het lijntje niet, een man waarmee miljoenen Nederlanders zich (blijkbaar) kunnen identificeren.

Koks ambities zijn die van een boekhouder met een goed hart. De verzorgingsstaat die zijn sociaal-democratische voorganger Willem Drees in de jaren vijftig opbouwde, wordt door Kok aan de eisen van de 21ste eeuw aangepast. De polder moet op orde zijn, voor wie wil werken maar onverhoopt niet kan is er een rechtvaardig stelsel. Niemand hoeft te verzuipen. Ooit zal hij kampeerder van het jaar zijn, maar het wordt zijn enige onderscheiding, merken biografen Pieter Klein en Redmar Kooistra op in Wim Kok, het taaie gevecht van een polderjongen.

De Voorzitter van Nederland, werd bestuurder Kok door socioloog Abraham de Swaan genoemd. Voorzitter van de BV Nederland is na vier jaar privatisering (sociale zekerheid, openbaar vervoer, tot de verkeersinformatie toe) een betere omschrijving. Ook de acteurs en actrices die de afgelopen vier jaar het Nederlandse politieke landschap hebben bevolkt zijn vooral keurige bestuurders, helden op sokken. Zij hebben de gang naar meer marktwerking veeleer begeleid dat dat ze hem geïnitieerd hebben. In Paarse Striptease van Frénk van der Linden en Pieter Wiebeling worden een paar Haagse helden ontmaskerd. Met vragen als 'Draagt u wel eens jarretels' of 'Wat is heavy metal' worden politici neergezet als 'mensen zoals u en ik', die het ook niet altijd weten. Het enige schokkende aan de antwoorden van de dames en heren politici is dat ze niets bijdragen aan de meningsvorming.

Regeren is beheren, vooruitzien was er nauwelijks bij. De polder wordt beheerd. Letterlijk. Koks enige toekomstvisie was de presentatie van 2000+, waarin hij zich met de planning van een aantal infrastructuurwerken een betonsocialist avant la lettre toonde. De paarse speelgoedjes waren de dijkverzwaringsprojecten na de 'nationale evacuatie' in 1996 en de bewindslieden dromen van luchthavens in drooggelegde stukken zee. Nog meer polders, nog meer dijken.

Nationalisme is de Nederlander vreemd, zo zegt hij althans van zichzelf. Geen op-de-borstgeklop, zolang er tenminste niet over voetbal wordt gepraat, maar een akkoord van Wassenaar in 1982, een verbond tussen werkgevers en werknemers over loonmatiging en werkgelegenheid dat in de geschiedenisboekjes ongetwijfeld een plaats krijgt naast de Slag bij Nieuwpoort. Volgens de PvdA-ideoloog Thijs Wöltgens in Poldergeest, is dat akkoord, waar namens de werknemers toenmalig vakbondsleider Wim Kok aan tafel zat, 'binnenlandse kartelvorming'. "Een consensus over loonmatiging die bij onze concurrenten niet eens door onaanvaardbare werkloosheid kan worden afgedwongen," is de sneer naar het directe buitenland.

Dit 'economische nationalisme', één tegen allen, gevormd door de eeuwenlang gegroeide collectieve wil om het wassende water de baas te worden, heeft Nederland geen windeieren gelegd. Het vormt misschien nog de core van het gedachtengoed van euroscepticus Bolkestein met zijn wantrouwen jegens de euro, en van dat diffuse paars. Gaat het toch weer om de centen.

Niet voor niets wordt het Nederlandse poldermodel wereldwijd geroemd. Een open economie scoort. Met paars is Nederland een kartel geworden, het summum van honderden jaren kapitalisme op zijn Hollands. En ideologische scherpslijperij past niet in dit beeld.

Maar in het rimpelloze water van de Haagse vijver is er wel een uitzondering op de andere dijkwachters. Met niet aflatende energie heeft de fractieleider van de VVD in de Tweede kamer zich opgeworpen als de enige echte oppositieleider van Nederland. Frits Bolkestein stak zijn hoofd meermaals boven het maaiveld uit; bestookte de regering vanaf haar aantreden met voorstellen, ging overal het debat aan, publiceerde een indrukwekkende stroom kranten- en tijdschriftartikels en boeken.

De ex-koopman, jarenlang in dienst van multinational Shell, doctorandus in de letteren en wijsbegeerte, meester in de rechten, polemist, overtuigd agnost, essayist en zelfs theaterschrijver werd door vriend en vijand gecomplimenteerd met zijn keuze voor het fractievoorzitterschap van de VVD, in plaats van in het regeringspluche plaats te nemen.

Bolkestein heeft over alles een mening, het 'aan de kaak stellen' zit hem ingebakken, met als historisch aanvangspunt het moment waarop hij in 1992 het taboe op de asielzoekers opblies. De neerslag van zijn oeuvre is voor een deel terechtgekomen in Boren in hard hout, een verzameling essays over uiteenlopende zaken als 'De Verenigde Staten en Europa', 'Internationaal cultuurbeleid', en dichter bij huis, 'De Nederlandse identiteit'.

Het effect van de uitlatingen van de politicus-debater is er wel minder om geworden, maar hij staat nog altijd op eenzame hoogte in politiek Den Haag. "Ieder kuchje lijkt de resonantie van een ontplofte kernkop te krijgen," zei Sylvain Ephimenco, met genoeg tropenjaren in de polder voor het Franse Libération om als deskundige te gelden, over Bolkestein. Hij blijft het proberen in een land waar afwijkende meningen met bulldozers gelijk worden gemaakt. En zelfs deze pamflettist, zoals een prominent partijgenoot hem omschreef, is zich ervan bewust dat zijn actieradius beperkt is. "Groots en meeslepend willen allen leven. Maar dat zal toch alleen maar kunnen in het leven van de geest," dixit Bolkestein. Deze week vergaste hij zijn gehoor nog met een pleidooi voor meer discipline en beleefdheid in een "steeds ruiger wordende maatschappij".

Hij was zelf het liefst Napoleon geweest, bekende hij in 1995 in een interview. Of Winston Churchill dan toch. Het mag.

Vervolg op pagina 31Vervolg van pagina 27

Zonder de man zou er de afgelopen vier jaar niets gebeurd zijn. Frits 'Bonaparte' Bolkestein is zowat de enige die het poldermodel niet als brenger van 'le miracle hollandais' ziet. "We laten ons in slaap sussen," waarschuwt Bolkestein in een pleidooi voor nog meer marktwerking, nog meer prikkels en minder lasten. "De prestatiemaatschappij rukt op," waarschuwt hij voor het water dat vervaarlijk klotst tegen de dijk. Bolkestein hekelt het gebrek aan de blik naar buiten, en haalt het gebrek aan debat over de invoering van de euro aan, tot zijn niet geringe verbazing onlangs zelfs een 'hamerstuk' in de Senaat.

Allerwegen, premier Kok op kop, worden voor na de verkiezingen al accentverschuivingen aangekondigd. Paars was een 'nationaal kabinet', maar paars II moet omstreden worden en de bakens echt verzetten. Een geluid van buiten de coalitie komt van CDA-ideoloog Ernst Hirsch Ballin, in een vorig leven minister van Justitie, die op de dijk heeft plaatsgenomen. Immers: "Op de dijk kun je verder kijken dan wanneer je in de polder staat." Hirsch Ballin breekt een lans voor een nieuwe politieke cultuur en trekt ten strijd tegen de ideologie van de portemonnee. "Een grotere betrokkenheid bij datgene wat er in het gemoed van mensen omgaat en wat richting geeft aan hun samenleven," luidt zijn vrome wens.

Een zin van die strekking vind je in bijna ieder verkiezingsmanifest en Hirsch Ballin geeft daarmee voeding aan de idee dat de visies van de grote vier in de Nederlandse politiek elkaar nauwelijks ontlopen, en dat het niet meer uitmaakt door welke coalitie er geregeerd wordt. Met desinteresse bij het electoraat als gevolg.

De hoogdag van de kiezer, de verkiezingen van 6 mei aanstaande, worden soms bijna als een formaliteit gezien. Niet door Kok trouwens, wiens "handen jeuken" om er nog eens een termijn aan vast te plakken. "Nu gaan we straks weer naar de kiezers, voor het feest van de democratie," verkneukelde de premier zich in een recent interview. De ultieme klompendans die moet leiden tot nog eens vier jaar met de dijkgraaf, saai of niet. "Laten anderen maar spotten over het grootste openluchtmuseum, zolang het er maar goed toeven is," monkelt ideoloog Wöltgens.

Sylvain Ephimenco, Hollandse Nieuwe. De keerzijde van de Nederlandse mentaliteit, Contact, Amsterdam, 128 p., 495 frank. Frits Bolkestein, Ernst Hirsch Ballin & Thijs Wöltgens, Poldergeest, Prometheus, Amsterdam, 146 p., 595 frank.

Frénk van der Linden & Pieter Wiebeling, Paarse striptease. Ontmaskerende ontmoetingen met Haagse helden, Veen, Amsterdam, 176 p., 495 frank.

Frits Bolkestein, Boren in Hard Hout, Prometheus, Amsterdam, 266 p., 695 frank.

Pieter Klein en Redmar Kooistra, Wim Kok. Het taaie gevecht van een polderjongen, Prometheus, Amsterdam, 254 p., 595 frank.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234