Zaterdag 04/12/2021

Dolle baarmoeders en een beetje hasj

Wat twee musea en een cultuurcentrum uitrichten in de schemerzone tussen waanzin, hysterie, kunst en psychedelische experimenten is vandaag in Namen te zien. Het ambitieuze drieluik heet Pulsion(s).

Net voor de verkiezingen van de gemeente- en provincieraden laat de cultuurdienst van de provincie Namen zien wat het in zijn mars heeft. Dat het Museum voor Oude Kunst, het internationaal vermaarde Ropsmuseum en het Maison de la Culture voor het eerst de handen in elkaar slaan, maakt het mogelijk om breed en diep te gaan. Wat kunstenaars aanvangen met wat er in de hoofden van hun 'zieke' tijdgenoten gebeurt, kan dus in drie lagen en evenveel tijden worden getoond.

Naar goede gewoonte speelt Félicien Rops gastheer voor zijn tijdgenoten uit de 19de eeuw, toen de hysterie niet alleen een (al te drieste) diagnose was, maar veeleer een modieus maatschappelijk en artistiek verschijnsel. Zelden was het woord 'zenuwcentrum' zo toepasselijk op een museum. De expositie in het aan Félicien Rops gewijde oord (lllll) is in meer dan een opzicht de spil van Pulsion(s). Wat er getoond wordt, is van de hoogste kwaliteit, met goed gekozen werken van Rodin, Schiele of Spilliaert en onthullend archiefmateriaal. Op de tijdlijn zorgt de tentoonstelling voor een naadloze overgang tussen oude en hedendaagse kunst, en bovendien plaatst zij de hysterie op het snijpunt van privéleven en openbaarheid: voor het eerst halen geestesziekte en afwijkend gedrag de boulevardtijdschriften.

Vrouwenzaak

Het was dan ook een typische vrouwenzaak, met alle stereotiepe (mannelijke) fantasieën van dien. Het woord zelf is afgeleid van het Grieks voor 'baarmoeder', en ook de symptomen horen veeleer in een boudoir thuis dan op kantoor of op de paardenrennen. Bij vrouwen leidde de maladie du siècle of 'moderne neurose' steevast tot wijd opengesperde ogen en krampen die het lichaam als een boog opspanden. Een soort van extase was het, waarbij de patiënte zich vaak de kleren van het lijf rukte.

Geen wonder dat de overwegend mannelijke kunstenaars en hun publiek de zaak van dichtbij gingen onderzoeken. Niet alleen Sigmund Freud spoorde naar Parijs, om bij dokter Charcot in het ziekenhuis La Salpêtrière stage te lopen. Beeldhouwer Auguste Rodin ging er ook langs, en de steractrice Sarah Bernhardt studeerde er de rol van 'nerveuze vrouw' in. Foto's van hysterische dames gingen de wereld rond; wellicht is het grootste deel in scène gezet. Een beroemde hysterica verklaarde dat zij de ziekte desnoods wel zou uitgevonden hebben. Artieste Madeleine G. liet zich hypnotiseren voor ze haar dansnummer opvoerde - de magnetiseur was tevens impresario. Een collega trad op met een 'epileptisch chanson'. Op een karikatuur van de immer scherpzinnige Rops is een massagebeurt goed tegen 'lunatiekerij', aanvallen van echtelijke aard en alle andere moderne, artistieke, literaire en romantische aanvechtingen'.

Hysterie was een rage en een containerbegrip. Voor de zeldzame mannen die eraan leden, waren de symptomen trouwens compleet tegengesteld: de hystericus hoorde droef en in zichzelf gekeerd te zijn. Kijk naar Spilliaerts hologige zelfportret uit 1908 of naar Munchs uitgebluste, melancholische blik. Baudelaire koketteerde met de aandoening, en Flaubert typeerde zichzelf als een 'dikke hysterische meid'. Met een thema als dit heeft het museum een goudader aangeboord. Wat ermee wordt gedaan is tegelijk esthetisch inspirerend en pakkend, uitstekend gedocumenteerd en aanstekelijk. Perfect tweetalige zaalteksten nemen de bezoeker op sleeptouw. Ook dat is goed nieuws.

Voor Pulsion(s) heeft het Museum voor Oude Kunst zijn interessante vaste collectie aan de kant geschoven. In de plaats komt een fijn ensemble verluchte handschriften, schilderijen, prenten en objecten rond het thema waanzin, met de nadruk op de 14de tot de 16de eeuw (llll).

Hofnar

Zotheid blijkt ook in die tijd een verduiveld complex begrip te zijn, waar priesters en doktoren geen weg mee weten. Is de gek een bezetene of een verlichte geest, die waarneemt wat een gewone sterveling nauwelijks kan bevroeden ? De hofnar was tegelijk vertrouwenspersoon, geluksbrenger en teken van tegenspraak - een man die alle conventies ondermijnt. Maar is de wereld zelf geen narrenschip ? Erasmus vindt het een heel slecht idee om wijs te willen zijn op een planeet die door de waan wordt geregeerd.

Met deze gedachte in het achterhoofd belanden we een steenworp verderop in het Naamse cultuurpaleis, een wat vervallen nieuwbouw bij de rivier. In twee ruime zalen zijn daar werken bijeengebracht die hedendaagse kunstenaars 'onder invloed' hebben gerealiseerd (lll). In de ontvangsthal zetten de psychedelische elpeehoezen en filmaffiches uit de sixties de toon. Het lijkt wel alsof de letters en figuren zijn gesmolten, uitgerekt en ineengestrengeld, uit en in elkaar overgelopen.

De affiche van de film The Trip van Roger Corman uit 1967 liegt er niet om: Peter Fonda en een bevallige Susan Strasberg spelen in in psychedelic colour mee in een verhaal, dat breeduit wordt aangekondigd als 'A Lovely Sort of Death' - lsd werd dus bij naam genoemd, en de film was hooguit 'aanbevolen' voor een rijp publiek, niet verboden voor de rest. De roes van acid, mescaline, opium, hasj en lsd waait vervolgens door de zalen, al wordt het bal geopend door een drieluik van Francis Bacon en de video Lips of Thomas van Marina Abramović, twee werken waaraan heel wat alcohol te pas kwam.

Driekwart eeuw na de hysterie haalde een nieuw modieus psychisch icoon de kranten: wat 'geestverruimend' was, moest wel hip zijn. Zo is de wandeling doorheen de waanzin voorbij en de cirkel rond. De conclusie ? Pulsion(s) is een redelijk magnifiek ensemble. Hoewel: redelijk ?

Pulsion(s). Tot 6 januari in Namen (MAAN, Ropsmuseum, Maison de la Culture).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234