Dinsdag 12/11/2019

Wetenschap

Dokters zijn net apen in de operatiezaal

De manier waarop mannen zich gedragen in de operatiezaal, heeft volgens ­primatoloog Frans de Waal wat weg van hoe apen zich gedragen in de natuur. Beeld Hollandse Hoogte/Koen Verheijden

De machtsstrijd tussen mensapen lijkt veel op wat er gebeurt in operatiekamers: hoe meer mannen, hoe groter de kans op conflicten. Die kunnen zo hoog oplopen dat de patiënt erdoor in gevaar komt.

Een operatiekamer heeft veel weg van een apenrots. Dat blijkt uit een opmerkelijk onderzoek onder leiding van primatoloog Frans de Waal in drie Amerikaanse academische ziekenhuizen. Hoe meer mannen in de operatiekamer, des te minder vaak er wordt samengewerkt. Het aantal conflicten hangt samen met de man-vrouwverhouding in het medische team. De conclusies zijn van belang voor de veiligheid van patiënten.

De Waal werd een paar jaar geleden benaderd door een Amerikaanse anesthesist die zijn boek Chimpansee­politiek had gelezen en vertelde dat de machtsstrijd tussen de mensapen die De Waal daarin beschrijft veel lijkt op wat er gebeurt in operatiekamers. De Waal, gespecialiseerd in de overeenkomsten tussen apengedrag en mensengedrag, besloot om dat uit te zoeken.

Tal van onderzoek maakt duidelijk dat zich tijdens operaties soms conflicten voordoen die zo hoog kunnen oplopen dat patiënten erdoor in gevaar komen. Tot nu werd het sociale verkeer in de OK na een conflict geregistreerd met behulp van vragenlijsten, maar die leverden weinig op, zegt De Waal in een toelichting. “Dan was het meestal niemands schuld.”

Flirten, dansen, lachen

De Waal analyseerde de interacties zoals hij op basale wijze naar apengedrag kijkt, legt hij uit. Met zijn team maakte hij een ethogram, een lijst met alle gedragingen die een dier kan vertonen, speciaal voor de operatiekamer: van de uitwisseling van professionele informatie, motiverende opmerkingen en ongeduld, tot schelden, lachen, roddelen, flirten en dansen aan toe (er staat vaak muziek op in OK’s).

Ze observeerden 200 operaties waarbij ze in een hoekje van de operatiekamer op hun iPad 6.348 sociale interacties vastlegden en indeelden in drie groepen: samenwerking, conflict of geen van beide. Bij ruim eenderde van de operaties kwamen conflicten voor, die meestal mild van aard waren. Bij 2 procent van de operaties was sprake van een ernstig conflict (woede-uitbarstingen, gooien met instrumenten). Dergelijke situaties zijn potentieel schadelijk voor patiënt én ­personeel, zo blijkt uit de voorbeelden in het onderzoek.

In hun studie, die verschijnt in vakblad PNAS, stellen de onderzoekers overeenkomsten vast tussen het gedrag van het medisch team in operatiekamers en de competitie in groepen primaten, waar alfadieren status verwerven en hun positie handhaven met als belangrijkste rivalen dieren van hun eigen sekse. Het aantal conflicten in de OK bleek samen te hangen met de samenstelling van het operatieteam: als het team gemengd was, dus de chirurg een man en de meerderheid van het team vrouw of andersom, dan werd er significant vaker samengewerkt en waren er minder conflicten. De Waal: “Dat zien we ook bij apen, de alfamannetjes maken zich vooral zorgen over hun status jegens andere mannen en de alfavrouwtjes richten zich op de andere vrouwen.”

Conflicten werden in twee derde van de gevallen aangezwengeld door de chirurg en richtten zich meestal op collega’s lager in de hiërarchie. Verpleegkundigen waren het vaakst het doelwit.

Meer vrouwelijke chirurgen

Het onderzoek is nog verkennend van aard, onderstreept De Waal. Toch denkt hij dat diversiteit in de operatiezaal de samenwerking kan verbeteren. Probleem is, zegt hij, dat de samenstelling van operatieteams veelvuldig wisselt. “Daardoor moeten artsen en verpleegkundigen voortdurend hun rol herbevestigen.”

Anesthesist Rob Slappendel, bijzonder hoogleraar veiligheid en kwaliteit van de zorg in Antwerpen, is enthousiast over de Amerikaanse bevindingen. “Dat een overwegend mannelijke of vrouwelijke samenstelling van operatieteams een oorzaak van conflicten kan zijn, is nieuw”, zegt hij.

Toch denkt hij dat er in tegenstelling tot de Amerikaanse ziekenhuizen hier andere omstandigheden gelden. Louter mannelijke of vrouwelijke operatieteams komen volgens hem bijna niet meer voor: “Er zijn inmiddels veel meer vrouwelijke chirurgen en anesthesisten.” Bovendien is de hiërarchie in operatiekamers hier een stuk minder sterk dan in de Amerikaanse, weet hij uit ervaring. “Het is niet ondenkbaar dat wij daardoor minder conflicten hebben en beter samenwerken.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234