Zondag 15/12/2019

Dokter Pafke, pornopastoor en rock-'n-rolldichter

De Antwerpse cultschrijver J.M.H. Berckmans (1953-2008) herleeft in volle glorie tijdens de tweede Nacht van Vonk en Zonen. Maar wie leest het compromisloze rock-'n-rollproza van 'Dokter Pafke het meest complete mafke' nog? En doorstaat het de tand des tijds?

Cultauteur: voor sommigen is het een begeerd etiket, waar je soms moeilijk van af raakt. Voor J.M.H. Berckmans was het een staat van zijn. Toen de straatarme schrijver op 31 augustus 2008 levenloos werd aangetroffen in zijn smoezelige Antwerpse OCMW-appartementje, moest hij het voorgoed stellen met de status van onverbiddelijke chroniqueur van de zelfkant en de goorste ellende. 'Berckmans' wereld verkeerde in een permanente staat van beleg. Laat alle hoop op een vrolijk einde toch varen', zo klinkt het in het nawoord bij zijn Vier laatste verhalen (2009).

De Antwerpse punkschrijver met de brillenglazen als weckpotdeksels stond de angst op het aangezicht getekend. Hij leek wel een incarnatie van De schreeuw van Edvard Munch, geteisterd als hij was door psychoses, manieën en depressies. Berckmans zag eruit als een uitgeteerde vogel met een schrikbaard, fulminerend en vloekend tegen wie hem te nabij kwam in zijn Grauwzone te Barakstad, zoals hij zijn kleine buurtwereld en Antwerpen omschreef.

Maar onder die kwaadheid school een sensibele, zij het in alcohol en tabak gedrenkte ziel. Want diegenen die hij wel toeliet tot zijn 'Biotoop Zero' (zoals filmmaker Kris J.Y. Verdonck, Vitalski, dichter Andy Fierens, de intussen ook al overleden schrijver Kamiel Vanhole of laatste muze, actrice Kristien De Proost) toonden zich altijd lyrisch over de warmte van dit ongeleide projectiel. Precies uit de combinatie van wrangheid en woede distilleerde de Vlaamse nazaat van Charles Bukowski zijn verhalen over de afgrond en de teloorgang. Genadeloos eerlijk en vol bittere humor en paranoia.

"J.M.H. Berckmans was eigenlijk een soort prozadichter, een literaire jazzmuzikant: hij hield van woorden en zinnen omwille van hun klank en ritme, en ook wel omwille van de associaties die ze oproepen", schreef Michaël Bellon ooit treffend in Brussel Deze Week.

Kluizenaar

Jean-Marie Berckmans kwam op 28 oktober 1953 ter wereld in Leopoldsburg, in een eenvoudig arbeidersgezin. Hij studeerde een jaar Germaanse filologie in Antwerpen en maakte er ophef als punkdichter. Tussen zijn negentiende en drieëntwintigste raakte hij in de greep van psychoses en depressies en verbleef hij in talloze psychiatrische inrichtingen.

Toch publiceerde hij in 1977 zijn maffe debuut Geschiedenis van de revolutie en de bundel met prozagedichten Tranen voor Coltrane. Na een mislukte zelfmoordpoging en een periode als succesvolle schoenenvertegenwoordiger in Italië (waarover hij later de wildste verhalen opdiste) raakte hij bij zijn terugkeer in België aan lager wal. Hij wentelde zich ten slotte in zijn bestaan van schrijver-heremiet, lange tijd inwonend bij zijn moeder, zijn vader en zijn hond Charlowie, en was vaste klant van het OCMW.

Zijn wereld perkte zich in tot de Grauwzone: de Lange Lozanastraat (en zijn stamcafé De Raaf), de Brederodestraat en de Lange Batterijstraat (waar de OCMW-diensten waren gehuisvest). Pas in 1989 stak Berckmans als schrijver weer de neus aan het venster, met Vergeet niet wat de zevenslaper zei. Een lange poos volgde bijna jaar na jaar een nieuwe verhalenbundel, met titels die een bijzondere ritmiek en thematiek verraadden, zoals Café De Raaf nog steeds gesloten (1990), Rock & roll met Frieda Vindevogel (1991), Taxi naar de Boerhaavestraat (1995), Bericht uit Klein Konstantinopel (1996), Ontbijt in het vilbeluik (1997), Slecht nieuws voor Doctor Paf de Pierennaaier (1997) of As op Jazzwoensdag (2003).

Zijn oeuvre mag je met een gerust hart wispelturig noemen, met grote pieken en bangelijke dalen. Berckmans liet geen compromissen toe: ofwel viel je ervoor als een blok ofwel werd je genadeloos afgestoten door de gore alcoholische treurnis. "Het enige waarmee ik mij in leven houd, is het schrijven", poneerde Berckmans meermaals. Dat deed hij tot het bittere eind.

Voeg daarbij zijn doldrieste reputatie als bezeten performer met Circus Bulderdrang en zijn kompaan Vitalski en je weet dat Berckmans de punkattitude hoog in het vaandel droeg. "Niemand was zo grappig, vuil, triest, erudiet & flamboyant als Jean-Marie", aldus Didi de Paris, nog zo'n tegendraadse schrijver die Berckmans op handen draagt. "Hij schreef de mooiste verhalen van na WOII, om te eindigen in totale taalwaanzin, omdat de gekte in en rond ons met geen pen te beschrijven valt. Deze poëtische pornopastoor zie ik als een religieus schrijver. Geregeld hoort men Pafke janken om zijn Paake & Maake, om God en Klein Pierke. Hij was de nieuwe zuster Hadewych, de laatste discipel van de veertiende-eeuwse Ketterij van de Vrije Geest."

Leeft het oeuvre van Berckmans nog, zeven jaar na zijn dood? In Antwerpen behoudt hij een schare fervente aanhangers en verdedigers, wat onlangs bijvoorbeeld resulteerde in Dokter Pafke, een hommagefilm van regisseur Kris J.Y. Verdonck. Maar in de reguliere boekhandel zal je zijn laatste uitgaven, zoals Je kunt geen twintig zijn op Suikerheuvel (2006), tevergeefs zoeken. Zijn werk is slechts tweedehands verkrijgbaar.

Of is Berckmans net gedoemd om een cultschrijver te blijven, door de radicaliteit van zijn thema's? Elvis Peeters, met zijn verleden als punkmuzikant, heeft Berckmans goed gekend en ontmoette hem destijds ooit als chaotisch concertorganisator die voor het eerst Michelle Shocked op de planken bracht. Hij beaamt: "Voor het grote publiek is Jean-Marie te eigenzinnig, vrees ik. En net daarom blijft hij eerder een writer's writer. Het is gewoonweg geen modale literatuur. Hij hanteert het ritme en de woordkeuze van een songschrijver en een dichter. Zijn cadans leent zich voor het podium. Ik ben voorzichtig met mijn woorden, maar het is bijna literatuur van de vierde wereld, van een outcast die weliswaar de letteren door en door kent en zijn teksten vol referenties stopt."

Arthur Rimbaud

Tussen Peeters en Berckmans heerste destijds wederzijdse bewondering. "Hij heeft nog een vervolg geschreven op mijn verhaal 'De Steen' en ook mijn punkgroep De Legende zag hij goed zitten. Zelf vind ik vooral Ontbijt in het vilbeluik een grandioze tekst, far out en toch begrijpelijk. Dat was werkelijk ongehoord in de Vlaamse literatuur. Een soort ontregeling van alle zinnen à la Arthur Rimbaud. Alleen hebben wij er 200 jaar op moeten wachten. Ze zeggen vaak dat genialiteit aan gekte grenst. Bij Berckmans kwam het dicht in de buurt."

Peeters bedenkt: "Het zou volkomen rechtvaardig zijn mocht zijn werk wél de tand des tijds doorstaan. Vanwege zijn schriftuur, in de eerste plaats. Maar ook om wat hij vanuit de onderbuik te zeggen heeft. En dat wordt hoe langer hoe actueler. De kloof tussen arm en rijk vergroot en er zijn steeds meer mensen die een stem als Jean-Marie nodig hebben. Alleen, zijn dat wel lezers? Literatuurlezend Vlaanderen bestaat toch voornamelijk uit de blanke middenklasse."

Of luidt de Nacht van Pafke dan toch een revival in? In ieder geval beleven zijn prozagedichten Tranen voor Coltrane er een heruitgave. Peeters concludeert: "Het wordt hoog tijd dat Berckmans eens een biografie of een themanummer van een literair tijdschrift krijgt. Ook zo kan het oeuvre levendig worden gehouden."

De Nacht van PAFKE, zaterdag 28 november, vanaf 20 uur stipt. Info en tickets: www.vonkenzonen.be. Met onder meer Circus Bulderdrang, Perverted & Elvis Peeters, Rudy Trouvé, Didi de Paris, Kristien De Proost, Bookers & Hookers, Poëziebordeel, enzovoort.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234