Zaterdag 16/01/2021

Dokter, mijn ziel verhuist!

Een doktersroman met een trompe-l'oeil: A.B. Yehoshua. 'Open hart'

Frans Roggen

Israëls topschrijver A.B. Yehoshua strijkt zijn lezers graag tegen de haren in. Een christelijke Palestijnse schrijver als Anton Sjammas, die zijn meesterlijke boek Arabesken in het Hebreeuws schreef en ervoor pleitte om als Palestijn onder de Israëlische vlag te leven, raadde hij aan - in alle vriendschap, dat wel - om naar de onafhankelijke Palestijnse staat te verhuizen. Israël moet een joodse staat zijn, met een joodse cultuur. Geen multiculturele lappendeken, geen Amerikaanse toestanden. Aan de andere kant moeten de joden maar een normaal volk worden en normale volkeren bouwen geen nederzettingen in het land van de buren. Yehoshua heeft ook niet veel begrip voor die andere historisch gegroeide grensoverschrijdende activiteit van de joden, de diaspora. Echte joden wonen in Israël, meent hij.

Yehoshua is een man met de kracht van een overtuiging, die er in zijn werk keer op keer in slaagt de wereld in haar onvatbare complexiteit gestalte te geven. Klassieke thema's als liefde en dood zijn daarbij vaak provocerend aanwezig in een netwerk van politieke, historische en sociologische toevalligheden. De auteur gedraagt zich als God de Vader tot zijn schepping, met liefde voor alle wezens groot en klein, maar de lezer hoeft die liefde heus niet te delen. Gelukkig maar.

Zo was ik vaak geïrriteerd door de protagonisten van Open hart, de jongste pil van Yehoshua. Het is een doktersroman, zoals de titel wel doet vermoeden. Benjamin Ruben specialiseert zich zonder veel succes in de chirurgie. Hij is een goede dokter maar hij mist de cowboymentaliteit van de echte chirurg. Benji is te bedachtzaam. Zijn collega's zien in hem eerder een goede internist of een anesthesist, die zijn patiënten op hun eenzame reis door de slaap begeleidt.

Benji's baas, sterchirurg Chisjin, stuurt hem mee met administratief directeur Lazar en zijn vrouw Dori, die in India hun door hepatitis gevelde dochter Enat gaan terughalen. De reis naar India - via Rome - beleef je mee als een bondgenoot van de jonge dokter. Hij mijmert bij een lijkverbranding aan de Ganges, ergert zich aan de Lazars, die aan elkaar geklit als een Siamese tweeling moeilijk lopen te doen. Als ze Enat in een boeddhistisch klooster vinden, blijkt ze zwaar ziek te zijn. Benji laat de terugreis onderbreken om de dochter een rechtstreekse bloedtransfusie van haar moeder te geven. Echte Dr. Kildare-toestanden, maar met de nodige diepzinnigheid en scherp geobserveerd. En je denkt, nu gaat hij verliefd worden op die dochter...

Maar in Rome heeft Benji de lange benen van Lazars vrouw gezien en ja hoor, hij wordt smoor op Dori. De toestand is niet heel duidelijk, zoals in elke soap. Als Benji aan Dori denkt, gaat dat van: "O jee, ik ben verliefd op een vrouw die maar zeven jaar jonger is dan mijn moeder." Als hij haar eindelijk verleidt, maakt ze hem duidelijk dat het bij die ene keer moet blijven.

Dokter Benji Ruben trouwt dan maar met Enats vriendin Michaëlla. Michaëlla is speciaal. Niet echt mooi maar prettig om naar te kijken, eigenzinnig, lak hebbend aan alle conventies en toch goedhartig. Bovendien heeft ze een stevige seksuele appetijt, vooral op plaatsen waar dat niet hoort. Maar in India heeft Michaëlla een slag van de mandala gekregen en wat ze te vertellen heeft, is vaak knap irritant.

Als Lazar een hartoperatie moet ondergaan assisteert Benji als narcotiseur. De operatie slaagt, maar Benji is er niet gerust op. En jawel, Lazar sterft. Achteraf geven zijn confraters Benji gelijk maar daar heeft Lazar niet zoveel meer aan. Zal hij verrijzen zoals zijn naamgenoot in het Nieuwe Testament? Even lijkt het erop. Benji bekent zijn liefde voor Dori aan Michaëlla wanneer die op het punt staat naar India te vertrekken. Michaëlla houdt daarop een pleidooi voor weduwenverbranding. Waarschijnlijk is de ziel van Lazar bij Benji ingetrokken, om bij Dori te kunnen blijven.

Tot overmaat van ramp begint dat idee zich daadwerkelijk in Benji's geest te nestelen. Hij stelt zich voor dat hij Lazars plaats gaat innemen, aan de zijde van Dori en als administratief hoofd van het ziekenhuis. Maar tussen hem en Dori wordt het niets, afgezien van een vrijpartij met een van verdriet half bewusteloze Dori. Als ze uit de schemer van de rouw ontwaakt, is ze vastbesloten haar eigen leven te leiden. Ook de betrekking van Lazar gaat aan Benji's neus voorbij.

Op het achterplat belooft The New York Times mij een boek "dat na de laatste bladzijde nog lang zal nablijven". Dat klopt. Het is een boek waarmee ik zit. Ik kon het niet wegleggen voor het uit was maar ik ben blij dat de geschiedenis achter de rug is en dat het leven in Tel Aviv nu weer zijn gewone gang kan gaan. De mafheid van Benji Ruben maakte me zenuwachtig. Ik kan er niet bij dat een mens met een geschoolde klinische kijk zich zo voorspelbaar en ronduit idioot gedraagt. Andermans gekte is onverdraaglijk. Bestaat dat soort verliefdheid dan echt? Waarschijnlijk wel, maar het is geen opbeurend gezicht.

Met een klassieke literaire truc geeft Yehoshua de redeloosheid van deze allesverterende passie nog wat extra dimensie, al is het maar de diepte van een trompe-l'oeil. Geregeld laat hij een hoofdstuk voorafgaan door een irreële en soms mild erotische scène met een ik-figuur van middelbare leeftijd en een schoolmeisje. In deze inleidingen wordt abstract voortgeborduurd op de avonturen van dokter Benji. En gelijk staat ook de dood op de stoep. Dat moet een grote diepgang suggereren en die is er ook, maar waar hebben we dat nog gezien?

Yehoshua is ongetwijfeld een van de grootste vertellers aller tijden. Als geen ander weet hij hoe hij een wereld moet opreopen met levensechte mensen in al hun redeloze redelijkheid, met hun tics en hun beminnelijkheden en hun malloterij. En telkens stelt hij deze wereld ter discussie, maar dit keer begrijp ik de discussie niet al te best en bovendien moet ik Benjamin Ruben niet. Maar het is allemaal wel verduiveld knap gedaan.

A.B. Yehoshua (uit het Hebreeuws vertaald door Ruben Verhasselt), Open hart, Wereldbibliotheek, Amsterdam, 509 p., 1.190 frank.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234