Zondag 04/12/2022

Dodo, pinguïn en Goethe

Zijn collectie boeken en gebruiksvoorwerpen was befaamd. Maar waar die verzameling precies uit bestaat,

weet niemand. Want Boudewijn Büch liet bijna niemand toe in zijn heiligdom. De boeken van de vorig jaar

overleden Büch worden geveild. Zijn huis wordt verkocht. Een laatste rondgang door zijn boekenpaleis.

De man van Sotheby's zit met zijn blote handen aan de boeken. Met zijn blote handen! Hij trekt lukraak zeer bijzondere exemplaren uit de kasten in de klimaatgecontroleerde kamer en keurt met zijn vingers het papier. Sommige bladert hij door als waren het tweedehandse pockets. Zie hem kijken in Insekten. Nauwkeurige waarnemingen omtrent de veranderingen van veele insekten of gekorvene diertjes, een eerste druk van met de hand ingekleurde koperetsen van Jacob L'Admiral uit 1774. Zie hem een broos boekje over generaal Ulysses Grant (de achttiende president van de VS) uit een plastic mapje halen - alsof hij een boterham uit de broodzak grist. O, gruwel. Heiligschennis in het heilige der heiligdommen aan de Keizersgracht.

Bij leven had het een boze droom van Boudewijn Büch kunnen zijn. Büch, die in het tv-programma Barend & Van Dorp koddige handschoentjes (wit, rood, blauw) aantrok om zijn kostbare eerste drukken aan gasten en kijkers te laten zien. Boudewijn Büch, die er geen geheim van maakte dat wat hem betreft zijn bibliotheek na zijn dood 'in de fik' zou mogen worden gestoken. Hij leefde om te kopen, te verzamelen, te hebben. Dus al verpulvert Insekten in de vochtige handen van de man van Sotheby's, Boudewijn Maria Ignatius Büch heeft zich er tot zijn dood op 23 november 2002 nooit druk om gemaakt. Wat gaat er trouwens met al die boeken gebeuren?

Laten we bij het begin beginnen. De afspraak door het huis van Boudewijn Büch te worden rondgeleid, is gemaakt met Jos van der Graaf. Hij was meer dan vijftien jaar de financieel adviseur van Büch en is notarieel gevolmachtigde namens de erfgenamen, die de nalatenschap van Büch in goede banen moet leiden.

"Zoals jij daar nu staat, stond Boudewijn ook altijd op zijn bezoek te wachten", zegt Van der Graaf, die uit de richting van de Raadhuisstraat komt aankuieren. "Voor het huis op het bordes. Daar stond hij dan al een kwartier van tevoren. Hij hield er helemaal niet van dat mensen bij hem binnen kwamen. Dat vond hij lastig, dan gingen ze aan dingen zitten die hij later weer recht moest leggen en zetten."

De drie belknopjes, een voor de Bibliotheca Didina Et Pinguina, een voor de Bibliotheca Gronlandea en een voor zijn woning, zien er erg ongebruikt uit. We nemen de dienstingang, die uitkomt in het souterrain. Helemaal achterin opent Van der Graaf een deur. Dit was de deur die Büch altijd gebruikte om zijn huis in en uit te gaan.

We komen in een gangetje terecht, een voorportaal. We lopen langs een stilleven met fiets en jas. Boudewijns fiets, een zwart herenmodel, staat nog precies op de plek waar hij hem had neergezet. Op slot. Aan de kapstok hangt een blauwgroene jas. Het ontroert. We zien ook een stellingkast vol dozen, en twee delen van Naturgeschichte der Fische van Marcus Elieser Bloch. De eerste tekenen dat hier een boekengek woonde.

Dan opent Van der Graaf de deur naar de woning, het boekenpaleis dat we alleen kennen van een paar zeldzame foto's. Foto's met overvolle boekenkasten, stapels boeken ervoor, ernaast. Tafels met boeken, stoelen met boeken, vensterbanken met boeken. Boeken, boeken en nog veel meer boeken.

We betreden een piepkleine hal. Wat meteen opvalt, is een wandrek met gaten. Dat wil zeggen: zonder boeken of cd's. Het blijkt de enige kast in het huis te zijn die niet vol is. Slechts een derde is opgevuld met muziek. Veel blues. Howlin' Wolf, John Lee Hooker, Elmore James. En een stapeltje boeken: de boeken die hij bij zijn laatste optreden bij Barend & Van Dorp meehad. Richard Ashley: Cocaine. Its history, Uses and Effects. Cocaine papers van Freud. M. Agejevs Cocaine, een roman, Cocaine van Pitigrili. Geen tijd gehad ze terug te zetten. In het halletje zien we verder bustes van Büchs helden: Nietzsche, Goethe, Gezelle, Schiller.

Van der Graaf loopt een grote kamer in: de woonkamer. Twee stoelen en een bank voor een groot tv-toestel. En een keuken. Voor de rest boeken. Een meter dagboeken van Thomas Mann. De redes van Hitler, dagboeken van Joseph Goebbels. Maar ook Zeemansliederen, een Jaarboek Achterhoek en Liemers. Op een tafeltje een paar afleveringen van Illustrated Classics: The House of the Seven Gables, William Tell, Robin Hood.

Verder heel veel Johann Wolfgang von Goethe, Büchs grote held. Kunst van Andy Warhol en Roy Lichtenstein. Een kitscherig schilderij van Napoleon naast een door Man Ray gesigneerde foto van Marilyn Monroe.

Rijen naslagwerken en encyclopedieën. Volgens Van der Graaf is de verzamelwoede van Büch begonnen met de kennisquizjes die hij en zijn broers deden. "Hij ging alles opzoeken in encyclopedieën. Dat wakkerde zijn leeshonger aan, want in die naslagwerken vond hij weer verwijzingen naar andere boeken. En wat hij wilde lezen, wilde hij ook hebben. Nou, kijk maar eens om je heen. Ik schat dat hij in dit huis 125.000 boeken heeft verzameld."

Een duizelingwekkend getal. Er zijn mensen die in hun hele leven nog niet eens 125.000 woorden lezen. Zou Büch al die boeken ook gelezen hebben? Van der Graaf: "Hij heeft weleens gezegd: er is in dit huis geen boek dat ik niet heb gelezen."

Dan zien we het dodo-botje in de minivitrine.

Het dodo-botje is misschien wel het bekendste voorwerp uit de collectie van Boudewijn Büch. Büch verzamelde alles wat met de dodo te maken had. Zoals hij ook gek was op de pinguïn, vandaar de naam die hij aan zijn bibliotheek gaf. Didina dodo is de volledige naam van Büchs geliefde uitgestorven vogel.

"Als hij niet achter de computer zat, zat hij hier", zegt Van der Graaf, en steekt een sigaret op. Het is een propere ruimte. Bijna kil. Witte plavuizen. Geen planten. Keurige boekenstapels. En alles staat recht. "Boudewijn was een opruimfreak. Ik had mijn sigaret nog niet uitgedrukt, of hij had de peuk al in de vuilnisbak gegooid en het asbakje afgewassen en afgedroogd weer voor me neergezet."

We kijken nog eens de kamer rond. "In dit huis is sinds de dag dat Boudewijn stierf, alles hetzelfde gebleven", zegt Van der Graaf. "Het zal nog maar even zo blijven. Het huis wordt verkocht en de inboedel geveild. Zo willen de erfgenamen het. Boudewijn had geen testament."

Op zijn vroegst begin volgend jaar zal een deel van de boeken van Büch via veilingen worden verkocht. Een dwarsdoorsnede van de verzameling gebruiksvoorwerpen en boeken wordt geschonken aan een museum voor een permanente tentoonstelling ter nagedachtenis van Büch. Van der Graaf denkt aan het Teylersmuseum in Haarlem of het Letterkundig Museum in Den Haag.

Erica Reijmerink, de zaakbehartiger van Büch, liet weten dat de verkoop van de boeken en gebruiksvoorwerpen precies is wat Büch wilde. "Hij heeft altijd gezegd: 'Als ik overlijd, moet de verzamelaar zijn slag kunnen slaan.' Dit doet recht aan wie Boudewijn was. Hij wilde geen plek waar al zijn verzamelingen bij elkaar zouden blijven."

Dat zegt ook Frits Barend. "Boudewijn wilde helemaal niet dat zijn huis een museum zou worden." Barend zit, samen zijn vrouw Marijke van Haeften, docent historische Nederlandse letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam, Stefan Engelsman van het Volkenkundig Museum te Leiden, Erica Reijmerink en politicus Roger van Boxtel in de zogenoemde vriendenraad van advies. Zij brengen aan Van der Graaf advies uit wat zij in die permanente tentoonstelling aan het publiek zouden willen laten zien; Van der Graaf legt dat dan weer voor aan de erven.

Reijmerink: "Bedoeling is dat we Boudewijn als verzamelaar laten zien. Er zullen dus onder meer specifieke natuurhistorische voorwerpen te zien zijn, een deel van zijn Goethe-verzameling, handschriften en memorabilia op het gebied van de popmuziek en pop-art, zijn andere grote liefde." De familie van Büch heeft de veilinghuizen Christie's, Sotheby's en Bubb Kuyper benaderd om de verkoop van een deel van de nalatenschap op zich te nemen. "Voorwaarde is", aldus Reijmerink, "dat er één of meer bibliofiele catalogi komen waarin echt alles staat beschreven wat Boudewijn om zich heen had verzameld. Die bibliofiele uitgaven moeten een in memoriam voor hem worden, een monument."

Reijmerink zal de zakelijke belangen van Büch blijven beheren. De opbrengsten van heruitgaven van zijn werk en dvd's met tv-uitzendingen komen in een fonds voor studenten/schrijvers die schrijven over onderwerpen waarin Büch geïnteresseerd was.

De inventarisatie van de boeken en voorwerpen in het huis van Büch zal zeker nog vijf tot zeven maanden duren. Büch hield namelijk niet bij wat hij had. In Humo zei Büch daar een aantal jaren geleden over: "Ik ben zo neurotisch dat als ik ooit aan een inventaris begin, ik nooit meer te stoppen zou zijn, omdat alles tot in het kleinste detail zou moeten kloppen. Dat is onbegonnen werk, ik zou gewoon geen tijd meer hebben voor iets anders."

"Hij wist wel ongeveer waar alles stond", zegt Van der Graaf. "Als hij een boek zocht, had hij het toch binnen een uur gevonden. Maar het lijkt me dat voor een buitenstaander deze collectie vrij ontoegankelijk is."

Büch wist ook niet hoeveel boeken hij al verzameld had. "Ik weet dat ik er meer dan vijfhonderd heb", zei hij vorig jaar in Vara TV-Magazine. Over de waarde is ook al niet veel te zeggen, want Büch liet bijna nooit iemand toe in zijn huis. (Al zei hij in datzelfde nummer van Humo dat hij voor originele reisboeken meer dan eens meer dan 50.000 gulden had betaald.) Niemand weet bij benadering wat allemaal tevoorschijn zal komen. Volgens Ton Kok, een van Büchs vaste antiquaren, die één keer de collectie zag, loopt de waarde "in de miljoenen".

"Ik ga helemaal geen bedragen noemen", zegt Van der Graaf. "Want als ik dat doe, valt bij de erfgenamen meteen een voorlopige belastingaanslag op de mat. De fiscus wilde na de dood van Boudewijn weten wat de waarde van diens inboedel was. Dat kon ik niet op stel en sprong zeggen. Dat vonden ze maar raar. Toen heb ik de heren uitgenodigd hier eens te komen kijken. Ik heb ze rondgeleid en daarna begrepen ze waarom zeker zes maanden nodig zijn om de boel te inventariseren. Ook al omdat elk boek moet worden doorgebladerd of het wel compleet is." Hij wijst op een gesigneerde Brillo-sponsjes-litho van Andy Warhol. "Precies zo'n litho is vorige week in Londen geveild voor 26.000 pond."

De bel gaat: het is de Sotheby's-ploeg die komt snuffelen. We krijgen van Van der Graaf de fiscus-tour door het huis. In het halletje nemen we de trap naar de eerste verdieping. We komen in een tussenkamer. Weer een enorme hoeveelheid boeken. Het oeuvre van Voltaire, werken over Elvis. Op een tafel ligt De kunst van het zoenen van Janus Secundus. Hij mocht dan al jaren geleden de lichamelijke liefde hebben afgezworen (net als drank, tabak en drugs), het verzamelen van boeken bezorgde hem een geluksgevoel. Daar deed hij het mee.

Achter deze kamer bevindt zich de echte bibliotheek, met omloop en een grote wereldbol aan het plafond. Op panelen zijn namen van beroemde ontdekkingsreizigers en literatoren geschilderd. Goethe, Humboldt, Maghelhaes, Roggeveen, Shackleton, Scott, Columbus, O'Hanlon, Stevenson, Darwin, Tasman, Cook. En een paneel met de naam Büch.

Veel reisboeken, literatuur (Vondel, Bilderdijk). Een opgezette pinguïn. En meubels in de empirestijl - iets anders kwam er niet in.

Hier moet ook de originele rouwkaart van Goethe zijn. En er moet ergens nog een stukje hout van de woning van Muddy Waters liggen, en briefjes van B.B. King, Mick Jagger en Roy Orbison aan Büch. We gaan weer een trap op. De tussenverdieping. Veel boeken over Napoleon. Twee bureaus en vier computers. "Hier zat hij altijd tot diep in de nacht te werken", zegt Van der Graaf. Een man van Christie's zag al snel dat dat stapeltje cd-roms op zijn computer al een ton waard is. Veel encyclopedieën, waaronder de eerste uitgave van de Encyclopaedia Britannica. En die kostte toentertijd zeker tienduizend gulden.

Weer een trap op. Links de slaapkamer, waar Boudewijn Büch stierf. Rechts de muziekkamer. Veel microscopen, geprepareerde vlinders, kitsch, muziekboxen van Johnny Cash en Buffalo Springfield. Vergeleken met de andere kamers weinig boeken.

Terug naar de eerste verdieping, en dan naar het heilige der heiligdommen: de klimaatgecontroleerde kamer met de zeldzame, dure, fragiele boeken.

Verlekkerd kijkt de Sotheby's-ploeg in het rond. Eerst zien we, boven op een stapel oude boeken, een Donald Duck, nummer 19 van de jaargang 1993. In een plastic mapje, dat wel. De Sotheby's-ploeg had al heel snel door dat de collectie van Büch zich kenmerkt door een ongelooflijke verscheidenheid, maar nu, in deze kamer, vallen de monden toch open.

Hier bewaarde Büch de eerste drukken van zijn reisboeken (naast de werken over Goethe, Büchs andere grote verzamelgebied) en natuurwetenschappelijke werken. Hier bevinden zich ook de oude atlassen en landkaarten. En hier moet ergens ook de eerste druk van Charles Darwins The Voyage of the Beagle staan. Een topstuk. Büch bezat de grootste privé-verzameling reisboeken in eerste druk in Nederland.

Verder zien we alle delen van de Natuurlijke historie van Linnaeus. Heel veel edities van Robinson Crusoë. In plastic een boekje getiteld Gruwelijke moord gepleegd aan een MEISJE van 14 jaren in de NOORD-BEEMSTER bij AVENHORN de 2 october 1842. En een avontuur van de stripheld Dick Bos: no. 12: De Blauwe Diamant. Wat doet dat in deze kamer? En wat is de rol van Donald Duck?

Op de gang tien delen Deutsche Geschichte im Osten Europas van Joachim Rogall. Een trap naar een kelder. Achttien delen Kindlers Neues Literatur Lexicon, de complete Lou de Jong (Het Koninkrijk der Nederlanden tijdens WO2) en maar liefst 26 delen Dansk Biografisch Leksicon.

We gaan weer naar beneden. Tijd om even van het toilet gebruik te maken. Zou hij daar ook boekenplanken...? De overgang is overdonderend. Alsof je in een andere wereld terechtkomt. Een wc-pot, een wc-rolhouder met rol, een wastafeltje, een haakje met een handdoek. En een portret van Bilderdijk. Dat is alles. Geen boek te bespeuren.

Weer in de woonkamer vertelt Van der Graaf dat op de Keizersgracht 149 nog steeds brieven in de bus vallen die niet meer beantwoord zullen worden. Brieven uit Weimar, de stad van Büchs held Johann Wolfgang von Goethe, met het heuglijke nieuws dat ze iets voor Boudewijn gevonden hebben. Brieven van antiquariaten waarin wordt meegedeeld dat er boeken voor hem klaarliggen.

Misschien wel een brief van iemand die weet wanneer en waar de pik van Napoleon zou worden geveild. Het is een object dat Büch graag in zijn bezit had willen hebben. (Lees het hoofdstuk 'De pik van Napoléon' in Steeds verder weg.) Zoals hij ook nog heel graag brieven van Linnaeus en kapitein James Cook had willen hebben en een microscoop van Antoni van Leeuwenhoek had willen koesteren.

Plus nog miljoenen boeken. Eén anekdote nog, ook uit Humo: "Ik ben jaloers op de Library of Congress in Washington, de grootste en beste bibliotheek ter wereld. Als ik daar rondloop, word ik treurig. Ik zal immers nooit in staat zijn 61 miljoen boeken bij elkaar te krijgen. 55 miljoen van die boeken wil ik niet eens, maar die andere zes miljoen wil ik dol- en dolgraag. Mensen die me weleens hebben vergezeld naar Washington, zeggen dat ik in de Library of Congress het krankzinnigste gedrag vertoon dat ze van me kennen. Ik loop totaal onthutst van begeerte tussen al die boeken en mompel voortdurend: Wat heeft het voor zin? Ik houd ermee op. Ik krijg toch nooit een behoorlijke verzameling bij elkaar."

Van der Graaf laat ten slotte het boekje zien dat Boudewijn Büch las toen hij stierf. Het is een grijs, muf ruikend werkje van Nietzsche. Voorin staat de prijs die Büch ervoor heeft betaald: fl. 2,50. Het heet Nietzsche - Krankheit und Wirkung. Geschreven door Dr. Wilhelm Lange-Eichbaum, en in 1946 uitgegeven door Verlag Anton Lettenbauer uit Hamburg.

Benieuwd wat dat opbrengt.

Maarten Moll

'Ik schat dat hij in dit huis 125.000 boeken heeft verzameld. Hij heeft weleens gezegd: er is in dit huis geen boek dat ik niet heb gelezen'

Niemand weet bij benadering wat er allemaal tevoorschijn zal komen. Volgens Ton Kok, een van Büchs vaste antiquaren, die één keer de collectie zag, loopt de waarde 'in de miljoenen'

Bij uitgeverij Aspekt verscheen zopas 'Boudewijn Büch. Een overzicht van zijn werk' van Buch-kenner en verzamelaar Frans Mouws.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234