Dinsdag 11/05/2021

Documentairemakers voelen zich verbannen

Op de slotavond van het documentairefilmfestival Viewpoint in Gent wordt vandaag de Canvasprijs 1999 voor de beste internationale documentaire uitgereikt. Niet toevallig wordt op diezelfde avond in het Canvas-programma Het Derde Oog de meermaals bekroonde en gelauwerde Belgische documentaire State of Dogs van Peter Brosens en Dorjkhandyn Turmunkh, één van de smaakmakers van het Viewpoint-festival 1998, uitgezonden. Op die manier wil Canvas nogmaals in de verf zetten dat het blijft geloven in het genre, ook al vinden mensen uit het vak dat het bij de VRT volledig de verkeerde kant uit gaat.

De kritiek op het documentaire beleid van de VRT wordt verwoord door Jan-Pieter Everaerts, coördinator van Mediadoc en DIVA, het onafhankelijke Vlaamse documentairenetwerk dat in 1996 werd opgericht om te protesteren tegen de slechte situatie waarin de Vlaamse documentaire verkeert. Naar aanleiding van het documentairefilmfestival Viewpoint voerde hij een diepgaand onderzoek naar het VRT-beleid terzake. De conclusies, die gepubliceerd werden in Belgian Documentary, zijn niet fraai.

Door "de semi-commerciële profilering" is de VRT zich volgens Jan-Pieter Everaerts steeds meer gaan richten naar 'wat het volk wil'. Dit heeft er onder meer toe geleid dat zowel op TV 1 als op Canvas de 'moeilijke' documentaire rubrieken, waaronder met name de zeldzame 'beeldkritische' programma's in slots als Ziggurat en Tekens, werden afgevoerd. Op TV 1 zijn er enkel nog wat Franse of Engelstalige natuurdocumentaires op zondagmiddag, de soms tot bijna-documentaires uitgewerkte reportages in Panorama en sinds kort de docusoaps, zoals Camping en Kinderziekenhuis. Bovendien werd Panorama op de vernieuwde TV 1 ingekort tot 30 minuten, zodat er geen plaats meer is voor lange reportages, laat staan voor documentaires. Ook moet de inhoud steeds populairder en is er nauwelijks geld en ruimte voor onthullingsjournalistiek.

Ook op het 'verdiepende net' Canvas stelt Everaerts vast dat reportages de eigen documentaires verder verdringen. Niet alleen werden de culturele slots (Ziggurat en Tekens) afgevoerd, ook de wetenschappelijke documentaires deelden volgens hem in de klappen. Die komen enkel nog aan bod in het tweewekelijkse Overleven, dat echter vooral met aankoop gevuld wordt. De eigen VRT-documentaires daarentegen komen nog vrijwel uitsluitend in Kwesties en Histories terecht. Daarbij komt nog dat Kwesties (dat in de plaats kwam van Document) veeleer 'spraakmakende' reportages dan documentaires brengt.

Ook met de vervanging van De keuze van Dekeyser door Hot Doc heeft Jan-Pieter Everaerts het moeilijk. "In De keuze van Dekeyser kwam een ruime waaier van onderwerpen aan bod. Er was echt geen lijn in te trekken en dat was eigenlijk het toffe: je kon aangenaam verrast worden. Het niveau lag trouwens meestal hoog. Hot Doc daarentegen specialiseerde zich van meet af aan in de 'sensationele problemen', met haast elke week erg negatief geladen bijdragen." Everaerts vraagt zich af of Hot Doc het niet aandurft om nog eens een positief werkstuk te brengen. Ook heeft hij grote vragen bij het zogenaamde investigate journalism dat hier verengd wordt tot 'spectaculaire onthullingen'.

Op voetballoze woensdagen is er op de late avond een nieuwe frequentie voor kwaliteitsdocumentaires, Het Derde Oog, waarin zowel losse documentaires als reeksen (zoals De andere sekse van Desmond Morris) aan bod kunnen komen. Maar dat vaste tijdstip wordt nog al eens oneerbiedig als 'de vuilnisbak' omschreven, omdat daar de documentaires worden geplaatst die in geen enkel ander slot thuishoren. Everaerts zegt in principe niets tegen reportages te hebben, "zolang ze maar in journaals en actualiteitenprogramma's blijven". "De jongste jaren hebben reportages om tal van redenen op de VRT steeds meer de documentaires vervangen. Nu is de documentaire in het algemeen gesteld toch een waardevoller manier van naar de wereld te kijken. Een manier die meer respect toont voor de wereld dan dat in het door elkaar knippende Zwarte Vijvers het geval was."

Om de verschraling van het aanbod aan te tonen heeft Everaerts een opsomming van categorieën die niet of nauwelijks meer aan bod komen op de VRT, zoals de eigen milieu- en natuurdocumentaires, de Vlaamse wetenschappelijke documentaires, de gedurfde actualiteitenreportages en onderzoeksjournalistiek à la Maurice De Wilde, auteurs- en creatieve documentaires, kunstdocumentaires, opvoedende documentaires van School-TV, sociale Document-achtige documentaires, enzovoorts.

"Aan de discussie over het al dan niet verdringen van documentaires door reportages heeft de kijker geen enkele boodschap", reageert Canvas-adviseur Edward De Maesschalk. "Of het nu gaat om een reportage, een documentaire, een documentaire reportage, een docusoap of een documentaire film, de kijker wéét gewoon dat het niet gaat om fictie, gespeeld door acteurs, maar om een beeld van de realiteit, opgenomen in de realiteit." Daarom spreekt de VRT gewoon van documentaire frequenties.

De Maesschalk blijft erbij dat documentaires op de openbare omroep, in tegenstelling tot wat critici ook mogen beweren, nog altijd een prominente plaats innemen. Bij de start op 1 december 1997 telde Canvas zeven documentaire frequenties. In de herfst van 1998 waren er dat niet minder dan elf. Daarbij wordt geen rekening gehouden met eventuele documentaires door de zogenaamde derden. "In Europa is er geen enkel generalistisch net dat tijdens de avond, tussen 20 en 24 uur, zoveel documentaire frequenties heeft", stelt De Maesschalk zelfzeker. "Oké, ZDF zendt ook veel documentaires uit, zelfs uit het moeilijke genre, maar dan wel midden in de nacht. Canvas daarentegen brengt de documentaires op een moment dat het publiek voorhanden is."

Volgens De Maesschalk blijkt uit de cijfers overduidelijk dat de kijker dit ruime en gevarieerde aanbod op prijs stelt. Zo is het cumulatief bereik van Histories op een half jaar tijd meer dan anderhalf miljoen mensen. Er is volgens hem nog altijd heel wat eigen productie en bovendien worden aangekochte documentaires doorgaans intens bewerkt. "Maar", zo voegt hij er meteen aan toe, "het is niet omdat er een Vlaamse auteursdocumentaire gemaakt wordt dat wij die ook sowieso moeten uitzenden. Als publieke omroep moeten wij niet de Vlaamse documentaire verdedigen, maar wel ons eigen publiek." (LB)

'Aan de discussie over het al dan niet verdringen van documentaires door reportages heeft de kijker geen enkele boodschap'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234