Zondag 17/11/2019

Failed State

Dit kan België leren van het Portugese drugsmodel

Politieagenten waken over Lissabon. Beeld Jonas Lampens

Twintig jaar geleden kampte Portugal met de grootste heroïne-epidemie van Europa. Omdat het zo niet verder kon, koos het land resoluut voor decriminalisering. Met succes.

Laat dit verhaal beginnen met een persoonlijke anekdote. Met een nachtmerrie nog wel, in het hotel waar fotograaf Jonas Lampens en ikzelf voor deze reportage logeren. Het etablissement ligt pal in de Intendente-buurt, in de jaren 90 het zwarte gat van de Portugese hoofdstad. Een no-goarea was het, waar zich vooral heroïnespuiters, prostituees en daklozen ophielden.

Een nachtmerrie dus, die mijn oude trauma weer opwekt: ik studeerde destijds in Lissabon, werd er meermaals beroofd en kreeg één keer een mes op de hals.

Ook nu weer. Ik zie de fotograaf en mezelf door de stad stappen, door Intendente, Martim Moniz en Mouraria. En plots: hop, revolver in de rug! Ik veer geschrokken op. Een nare droom, gelukkig, want vroeger is niet meer. Mensen tippelen nog wel, hier in de wijk, er wordt gespoten, gesnoven en geslikt, maar de straten zijn opgeschoond. Ook de angst van bewoners, passanten en toeristen is weggeëbd. Al krijgen die laatsten om de haverklap nog hasj of coke aangesmeerd.

"Psst?", sist een jongeman ook ons toe. In zijn handpalm klemt hij een in folie verpakt, bruin blokje. "Legaal!", zo zweert hij. Kopen willen we niet, vragen stellen des te meer. Celso is zijn naam, hij is 26, om den brode teert hij op Portugals obsolete status van drugsparadijs.

"Maar als ik hier echte hasj verkocht, vloog ik prompt de cel in. Verboden!" Wat staat Celso dan wel te venten? Hij proest het uit. "Laurier voor in de soep. Ik bedot backpackers, maar doe voor de rest geen vlieg kwaad."

Tot het in 2000 radicaal voor decriminalisering koos, ging Portugal door voor een land waar baby's de heroïne haast met de papfles binnenkregen, en waar heel Europa brown sugar insloeg.

"We telden naast 100.000 probleemgebruikers, één procent van de landelijke bevolking, ook een massa recreatieve consumenten", zegt João Goulão, nationaal drugscoördinator en hoofd van Sicad, de Overheidsdienst voor Tussenkomst bij Verslavende Gedragingen. "We waren Europees koploper. In de jaren 90 had elke Portugese familie ergens wel een probleem met drugs. Het aantal hiv-besmettingen en doden door overdosis rees de pan uit, de publieke veiligheid leed eronder, in de Eurobarometer gaven de burgers drugs als eerste bekommering aan."

Dat de zaak zo kon ontsporen had historische redenen. Tot aan de Anjerrevolutie van 1974 was Portugal een fascistisch regime. Doordat het land van de buitenwereld afgesloten was, miste het de sixties en bleef de jeugd onwetend over wat zich in vrijere contreien afspeelde.

Terzelfder tijd voerde de dictatuur koloniale oorlogen in Angola, Mozambique en andere territoria die op onafhankelijkheid uit waren. Zoals de VS dat in Vietnam deden, stimuleerde het opperbevel het gebruik van drugs om het moreel van de troepen hoog te houden.

Het drugscentrum In-Mouraria, in de wijk Mouraria. Beeld Jonas Lampens

Toen de democratische revolutie een feit was en de militairen huiswaarts keerden, brachten ze cannabis, heroïne en cocaïne mee. Ongehinderd door kennis sloegen 's lands jongeren aan het experimenteren. Dat Portugal de eerste statie was die smokkelaars uit Afrika en de Caraïben op hun Europese route tegenkwamen, hielp al evenmin.

"Onze samenleving was in geen geval op zo'n explosie voorbereid, dat wreekte zich 20 jaar later", zegt Goulão. "We stikten van de drugs, alle politieke krachten vonden het tijd voor een kentering."

We schrijven 1998. De regering wijst een taskforce aan. Die komt met een breed voorstel op de proppen, dat in 2000 in een wet gegoten wordt. De aankoop, het bezit en de persoonlijke consumptie worden uit het strafrecht gehaald, terwijl het onderscheid tussen soft- en harddrugs, tussen cannabis enerzijds en heroïne en cocaïne anderzijds, verdwijnt. Ook verlegt de wetgever het zwaartepunt van justitie naar volksgezondheid.

Ex-verslaafde Joao Santamaria is nu peer-to-peermedewerker in het drugscentrum In-Mouraria. Beeld Jonas Lampens

"We kozen resoluut voor een humane, pragmatische aanpak", zegt Goulão. "Voor preventie, voor de vermindering van schadelijke gezondheidseffecten, voor behandeling en voor sociale integratie."

Kort gezegd: heroïne, cocaïne, cannabis en andere drugs blijven illegaal, maar wie door de politie betrapt wordt, maximaal tien dagdoses op zak heeft en dus geen trafikant is (voor cannabis ligt de dagvoorraad bijvoorbeeld op 2 gram), gaat naar een ontradingscommissie (CDT).

Zo'n commissie, waar meestal een psychiater, een sociaal werker en een juridisch consulent zitting in hebben, schrijft in het slechtste geval een administratieve boete uit - zoals voor autobestuurders die hun gordel niet dragen. Rechters en cellen komen er niet langer aan te pas.

Het hoofddoel blijft mensen de weg wijzen: vermijden dat recreatieve gebruikers verslaafd worden; probleemgebruikers naar bevoegde centra sturen. De CDT's kennen toga, verhoog noch hiërarchie. Zo toegankelijk en ongedwongen zijn de commissieleden dat regisseur Michael Moore zich in zijn jongste film, Where to Invade Next, afvraagt wie in de kamer nu de drugsgebruiker is.

"Het resultaat," zegt Goulão niet zonder trots, "mag er wezen: in 15 jaar tijd hebben we het aantal probleemgebruikers gehalveerd, de hiv-besmettingen zijn fors teruggevallen, net zoals de dodentol door overdoses en drugsgebonden criminaliteit. En wat de politie betreft: die moet zich niet langer met de kleine garnalen bezighouden, alleen nog met de haaien."

João Santa Maria (46) klinkt overtuigd: "Ik hou van alle drugs." Aan twee ervan geeft João anno 2016 nog toe, alcohol en tabak. "Een glas wijn 's middags, eentje 's avonds. En soms een sigaret."

Voor de rest is João, een tengere man met bril, T-shirt en sneakers, al 10 jaar clean. Seropositief, dat wel, maar genezen van hepatitis C, vrij van coke en heroïne. João heeft vrouw en zoon, en runde ooit een bouwbedrijf. Door de drugs liep zijn leven spaak. Maar In-Mouraria, een huis waar vooral crack- en heroïnegebruikers de weg heen vinden, stelde hem in staat de bladzijde om te slaan.

Vandaag werkt João als ervaringsdeskundige. In het centrum, in de gelijknamige buurt, zijn ook dokters, een verpleegster, een sociaal werker, technici, andere oud-verslaafden en een coördinator aan de slag. "Een 700-tal mensen is bij ons ingeschreven, zowel gebruikers, oud-gebruikers als kwetsbare niet-gebruikers."

Crack set gratis te verkrijgen in In-Mouraria. Beeld Jonas Lampens

Tussen stereotiep en werkelijkheid gaapt een diepe kloof. De mensen die hier spuiten ruilen of een kit voor het roken van crack meenemen, ogen doordeweeks - als u en ik, zeg maar. Een man die straks naar Frankrijk met vakantie gaat, een moeder met dochter, een migrant, een kerel die een snelle hiv-test met vingerprik komt afnemen ook - want tussen cocaïne en seks is de relatie niet zelden een-op-een.

"Anders dan heroïne en cannabis, die rust brengen, veroorzaken cocaïne en crack agitatie en lust", zegt João. "Vandaar dat onze kits condooms en glijmiddel bevatten. Onze hoofdbekommernis is harm reduction (een ook in het Nederlands gebruikte, Engelse term, LD): erop toezien dat de sociale neveneffecten van drugsgebruik zo gering mogelijk worden. Of het nu seksuele risico's betreft, de wanhopige zoektocht naar geld, het agressieve contact met de dealers of familiale zorgen."

Dokter Nuno Miguel, psychiater en een van de grootste drugsspecialisten van Portugal. Beeld Jonas Lampens

Halfnegen 's ochtends. Bij het Santa-Apolóniastation, aan de Taag, staat het methadonbusje van vzw Ares do Pinhal ('Dennenlucht') al klaar. Straks, als de dag om is, zal verpleger Rafael Monteiro 600 heroïnegebruikers of oud-gebruikers hun dagelijkse dosis methadon verstrekt hebben, een medisch alternatief.

Rafael, witte schort en gulle lach, zit achter het loket. In zijn laptop vinkt hij de aanwezigheden aan en ziet hij het profiel van de patiënt. Hiv, tbc, syfilis of hepatitis C? Meer dan een muisklik heeft Rafael niet nodig, in een rekje liggen de preparaten al klaar voor mensen die méér behoeven dan een beker methadon. De beker zelf drinken de gebruikers keurig leeg, onder het toeziend oog van Rafaels collega Elsa Faria, psychologe. Ook een technicus en dokter zijn aan boord.

Het is een komen en gaan, daar bij de bus:
- "Hallo, bom dia!"
- "Goedemorgen, nummer 137.895."
- "Paulo Lopes Reis (fictieve naam, LD)? Hoe maakt u het?"
- "Gaat wel, maar de dosis van gisteren was wat zwak. Mag er meer bij?" - "Te zwak, zei u? Oké, ik doe enkele milligram meer en registreer."
- "Dank je, tot morgen dan?"
- "Tot morgen!"

Alweer is de diversiteit frappant: veel patiënten zijn in Lissabon gestrande sans-papiers, vaak uit Nepal of Oost-Europa; er komt een hippe wielrenner voorbij; sukkels van nog geen 40 ook; best veel mensen die in geen velden of wegen aan het cliché beantwoorden.

"Ook wij", licht Elsa toe. "We willen vooral de sociale risico's reduceren. Door hierheen te komen staan onze gebruikers minder bloot."

Een van hen is João. João, een man die geheid jonger is dan zijn verweerde gezicht doet vermoeden en wiens resterende tanden als eenzame menhirs in zijn mond staan, wil óók graag ervaringsdeskundige worden. Hij pocht: "Ik ken ze hoor, de patiënten die niet op het appel verschijnen. Als het moet, sleep ik ze direct hierheen!"

"Drugsgebruikers luisteren in de eerste plaats naar elkaar, dan pas naar ons," zegt Elsa. "We zijn er nog niet helemaal uit, maar ook ons methadonteam wil met een peer-to-peerformule aan de slag."

Een dagkliniek bij metrostation Picoas. "De originaliteit van het Portugese systeem ligt niet zozeer in de verstrekking van methadon of in het decriminaliseren van drugsgebruik," zegt Nuno Miguel, psychiater, in de verre jaren 80 medeoprichter van Ares do Pinhal en - zo noemt Goulão hem - 'paus' van het Portugese drugsbeleid. "Wat ons uniek maakt is de institutionele eenheid en samenhang. De coördinatie aan de top, de commissies en de zorgcentra. Het feit ook dat de blik van de samenleving op drugs helemaal veranderd is."

Verpleger Rafael Monteiro dient een dosis methadon toe aan een gebruiker in de methadonbus. Beeld Jonas Lampens

Dokter Miguel staat erop nog een nuance aan te brengen. "De wet uit 2000 heeft haar verdienste, zeker, maar helemaal uit de lucht gevallen kwam ze ook weer niet. We zijn een beetje vergeten dat we ook in de decennia daarvoor al koortsachtig aan ons gezondheidsarsenaal gewerkt hadden. Met een resultaat dat er vandaag wezen mag! Laat die nachtmerries dus maar, dit is allang het Lissabon van toen niet meer."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234