Maandag 25/01/2021

InterviewKatalin Karikó

Dit is de vrouw die de vaccins bedacht die de wereld moeten redden

Katalin Karikó in het laboratorium in de kelder van haar huis in Pennsylvania.Beeld Hollandse Hoogte / Polaris Images

De techniek achter de nieuwe vaccins die de wereld uit de coronacrisis moeten loodsen was een paar jaar geleden nagenoeg afgeschreven. Maar biochemicus Katalin Karikó bleef in haar vaccins geloven. Collega’s tippen haar voor de Nobelprijs.

Toen Katalin Karikó in 2013 verkaste van de Universiteit van Pennsylvania in de Verenigde Staten naar het Duitse biotechbedrijfje BioNTech lachten haar academische collega’s de Hongaarse biochemicus uit. Ruim dertig jaar had ze gewerkt aan medische toepassingen van zogeheten boodschapper-RNA (mRNA), de moleculen die in het lichaam de informatie vanuit het DNA overbrengen naar de eiwitfabriekjes van de cellen. Het molecuul had enorme potentie: het zou ervoor kunnen zorgen dat onze cellen zelf eiwitten aanmaken die door allerlei defecten ontbreken. Ook zou boodschapper-RNA heel effectieve vaccins kunnen opleveren.

Maar steeds was er tegenslag en weinig wetenschappers geloofden in 2013 nog in de toepassing van mRNA. Toen kwam ze er ook nog achter dat de universiteit een patent dat ze samen met een collega had verkregen had verkocht aan een rijke ondernemer. Ze zag geen toekomst meer aan de universiteit en dus besloot Karikó haar heil te zoeken bij BioNTech.

Hoe anders is de situatie nu: het op haar werk gebaseerde coronavaccin, dat BioNTech samen met farmaceut Pfizer ontwikkelde, staat op het punt massaal in de Europese Unie te worden toegediend en wordt dat al in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Ook het op haar bevindingen voortbordurende vaccin van het Amerikaanse Moderna krijgt naar alle waarschijnlijkheid snel groen licht in Europa. Mochten die vaccins en andere mRNA-toepassingen het inderdaad gaan waarmaken, dan zou Karikó weleens de Nobelprijs kunnen krijgen, zeggen collega’s.

Verwacht van Karikó geen heroïsche anekdotes uit het lab of bespiegelingen over hoe ze zich voelde toen de eerste resultaten van haar vaccin binnenkwamen. Ze trok een zak met chocoladepinda’s open en focuste daarna weer op het wetenschappelijk onderzoek. Ze werkt maanden achter elkaar elke dag, inclusief nieuwjaarsdag, waarbij ze weleens slaapt op kantoor. Een werkethos, zegt ze tegen The Guardian, dat is overgegaan op haar dochter, die tweevoudig olympisch roeikampioen is voor de Verenigde Staten.

Uitzonderlijk blikt Karikó terug op de afgelopen decennia en de afgelopen maanden. “Voor jullie is de toepassing van mRNA nieuw, voor mij heeft het al een hele geschiedenis.”

Hoe ervaart u de razendsnelle ontwikkelingen rond de vaccins?

Katalin Karikó: “Veel mensen waren verbaasd over de effectiviteit van de vaccins van Moderna en Pfizer/BioNTech (respectievelijk 94 en 95 procent bescherming op korte termijn), maar ik had het al verwacht. We hebben dit soort resultaten ook behaald tijdens dierstudies met andere vaccins, tegen griep en hiv. Het is heel erg effectief en al bij een lage dosering. Ik verwacht ook dat het langdurig bescherming blijft bieden omdat het de verschillende lagen van de afweer stimuleert, ook de zogeheten T-cellen.”

Lange tijd wilde het niet lukken met mRNA. Waarom was het zo ingewikkeld om het mRNA-onderzoek van de grond te krijgen?

“Het molecuul mRNA werd al in 1961 ontdekt. Toen was het idee dat er niet veel therapeutische toepassingen zouden zijn omdat het zo instabiel is: nadat het de informatie van het DNA heeft overgebracht, verdwijnt het weer. Ik zag daar juist mogelijkheden in, maar het was ontzettend frustrerend vanwege een andere reden: lichaamsvreemd mRNA wordt door het immuunsysteem aangevallen, waardoor er ontstekingsreacties ontstaan en het te snel onschadelijk wordt gemaakt.”

Het coronavaccin van Pfizer wordt in deze fabriek in Puurs gemaakt.Beeld Tim Dirven

Karikó begon al in 1978, toen nog in Hongarije, te werken met het molecuul. Maar in 1985 werd haar contract wegens uitblijvend succes niet verlengd. Ze vertrok met haar man, kind en wat spaargeld verstopt in een teddybeer naar de Verenigde Staten, waar ze haar werk voortzette aan de Universiteit van Pennsylvania. Ook daar wilde het niet vlotten; ondanks de ene na de andere verwoede poging wist ze onvoldoende fondsen binnen te halen. 

Haar beloofde hoogleraarschap raakte uit zicht. Ze kreeg ook nog eens te horen dat ze kanker had, terwijl haar man vastzat in Hongarije om visumproblemen op te lossen. De meeste wetenschappers zouden er de brui aan geven, maar Karikó bleef overtuigd: ze moest gewoon betere experimenten bedenken.

Hoe hebben jullie het probleem opgelost?

“Dat begon toen ik in 1998 bij het kopieerapparaat mijn nieuwe collega Drew Weissman ontmoette. Ik vertelde over mijn werk en mijn frustraties over de immuunreacties. Drew was juist enthousiast. Hij werkte aan een hiv-vaccin en legde me uit dat je bij een vaccin juist wel een afweerreactie wilt hebben, omdat er anders geen immuniteit ontstaat. Ik wilde juist van die immuunreactie af, die zat de werkzaamheid in de weg. Daar gingen we aan werken. 

“Net als DNA bestaat RNA uit bouwstenen. In het geval van RNA zijn dat adenine, uracil, cytosine en guanine. We ontdekten dat het afweersysteem tegen een van die bouwstenen in actie komt: uracil. Andere vormen van RNA in ons lichaam hebben een iets andere vorm van uracil waartegen het immuunsysteem niet in actie komt. 

“Toen we zo’n variant van uracil inbouwden in ons mRNA was het probleem eindelijk opgelost. Vervolgens bleek dit niet alleen voor de medicijnen maar ook voor de vaccins beter, omdat er minder bijwerkingen optraden en de mRNA-moleculen minder werden tegengewerkt.”

Als het immuunsysteem helemaal niet reageert, werkt het vaccin toch niet?

“Dat klopt. Maar om het heelhuids bij de cellen te brengen, zit het mRNA ingepakt in heel kleine nanovetbolletjes. En die wekken een lokale reactie op die het immuunsysteem aanzwengelt.”

Er zijn mensen die vrezen dat die vetbolletjes tot bijwerkingen leiden en bij sommige mensen allergische reacties kunnen veroorzaken.

“Ja, dat zou vooral gaan om een specifieke structuur, polyethyleenglycol (PEG), die aan de vetbolletjes zit om ze minder afbreekbaar te maken. PEG is ook een veelgebruikt laxeermiddel en zit in allerlei producten zoals shampoos en tandpasta’s. PEG’s kunnen een allergie-achtige reactie veroorzaken bij mensen die er veel antistoffen tegen hebben (een paar procent van de bevolking, JdV), maar dat gebeurt alleen wanneer je ze direct in een bloedvat spuit. Deze vaccins bevatten minieme hoeveelheden en worden toegediend via een spier. De PEG is afgebroken voor hij in de bloedbaan kan komen.”

En die acht heftige allergische reacties bij zorgmedewerkers in Engeland en de Verenigde Staten?

“De twee Britten hadden duidelijk al eerder allergische reacties gehad, want ze droegen allebei een EpiPen met adrenaline bij zich, om acute allergische reacties te dempen. Dit lijkt een ander type reactie te zijn dan een reactie op PEG, er wordt nu uitgezocht wat hier aan de hand was. Tegen alle vaccins kunnen allergische reacties optreden, maar die zijn uiterst zeldzaam. Op basis van wat we nu weten, is het risico nog steeds laag en wegen de baten er ruimschoots tegenop.”

Beeld rv

Het onderzoek van Karikó en haar oud-collega Weissman vormt ook de basis van het Moderna-vaccin, dat afgelopen week goedkeuring kreeg in de Verenigde Staten. De Europese toezichthouder EMA wil hierover op 6 januari een besluit nemen. Moderna bemachtigde een licentie op Karikó’s truc om het mRNA onzichtbaar te maken voor het immuunsysteem, mede doordat haar universiteit het patent verkocht. Ze kan er nu alleen maar blij mee zijn.

Wat zijn de grootste verschillen tussen de vaccins van Pfizer/BioNTech en Moderna?

“Naast de dosering is er het verschil in bewaartemperatuur. We weten dat het mRNA bij ongeveer -70 graden Celsius oneindig houdbaar is. Misschien kan het ook wel bij minder, maar dat moet je hard aantonen. Moderna heeft een stof toegevoegd die bewaren bij -20 graden Celsius mogelijk maakt, maximaal een halfjaar. Dat kan logistieke problemen geven: je moet op tijd je voorraad opmaken, anders kun je de vaccins weggooien.”

Er zijn verhalen gepubliceerd waarin mensen die in studieverband het Moderna-vaccin kregen waarschuwen voor tijdelijke maar stevige bijwerkingen. Moeten we daarmee rekening houden?

“Als je naar de cijfers kijkt, is het niet echt meer dan bij andere vaccins. Moderna heeft een drie keer hogere dosering dan Pfizer/BioNTech dus daar kan wel een verschil in zitten. Maar je moet niet vergeten dat die verhalen anekdotisch zijn. De een heeft veel last van het ene vaccin, de ander van het andere. En ernstige bijwerkingen zoals ruggenmergontstekingen zijn bij beide vaccins niet aangetroffen.”

Er worden allerlei onbewezen negatieve berichten verspreid over de mRNA-vaccins, bijvoorbeeld dat ze onvruchtbaarheid zouden veroorzaken. Hoe gaat u daarmee om?

“Mensen met minder kennis hebben angst en vragen. Wat we niet moeten doen, is zeggen dat ze dom zijn. Wat we wel kunnen, is uitleggen hoe het werkt en op basis van studies laten zien wat het doet. Verder draag ik de fakkel aan jullie journalisten over in de hoop dat jullie op een verantwoordelijke manier je werk doen. 

“Uiteindelijk is het in ieders belang dat veel mensen zich laten vaccineren, zodat we weer enigszins terug kunnen naar normaal. Hopelijk zullen veel mensen in de rij staan, zodat de anderen die nu nog wat angstig zijn dat straks niet meer hoeven te zijn.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234