Maandag 26/10/2020

Dirk Holemans

Ex-voorzitter Groen! wordt zakelijk leider Victoria Deluxe in Gent

'We zijn er niet om schooltje te spelen met de mensen'

Dirk Holemans - even voorzitter van Groen! nadat de kiezer die partij in 2003 genadeloos hard tegen het canvas kwakte, maar snel alweer weg - heeft een nieuwe job. Hij is nu zakelijk leider bij het sociaal-artistiek huis Victoria Deluxe in Gent. Dat wordt wel 'anders gaan werken', maar daarom niet 'anders gaan denken'. En zeker niet minder politiek. 'In het Parlement interpelleren over het stedelijk beleid is één zaak, maar je moet ook eens meegaan met de mens die een huisje heeft gehuurd voor een te hoge prijs en dan ook nog de kakkerlakken in zijn nek voelt vallen.'

In de gangen en zalen van het Vlaams Parlement waar hij tot vorig jaar zetelde, bewoog hij zich tussen werken van Jan Fabre en Fred Bervoets. In zijn huidige onderkomen zijn de muren behangen met affiches, memo's, schetsen en doeken die geen definitief kader behoeven. Dit is het soort huis waar het werk altijd in wording is, hier in dit rudimentair opgelapte fabriekspand in de Gentse wijk Dampoort huist sinds dit jaar Victoria Deluxe. Het is een lab voor kunst en ideeën van, voor en met de stad. Victoria Deluxe zette eerder al artistieke projecten op met gedetineerden, gepensioneerden, werkloze jongeren, asielzoekers, migranten en wat er verder nog rafelt in de zogenaamde marge van een stad. Ver van de overbelichte grote markten met hun kunstmatige schaatspistes en de winkelstraten met hun beter-beste koopjes.

Dirk Holemans voelt zich er thuis. Ook toen hij parlementslid was, trok hij met zijn huidige artistieke kompaan Dominique Willaert aan de kar van het kritische debat over het sociale en artistieke stadsbeleid. In een van de kamertjes, het Atelier Autonome Beeldvorming, bekijken Peter en Mustapha - de een beroepskunstenaar, de ander Volvo-arbeider die een liefde heeft opgevat voor de camera - enkele proefinterviews voor wat in het voorjaar moet uitmonden in TV Deluxe, wijktv met en door buurtbewoners.

Het is een beetje thuiskomen voor Holemans, die in de Wetstraat ten onrechte het etiket 'theoreticus' kreeg opgeplakt. "Ik zet gewoon een stap verder", corrigeert hij. "Aan de universiteit werkte ik met ideeën en analyses. In de politiek probeerde ik iets bij te dragen tot een goed beleid. Nu wil ik proberen om van al die soms mooie woorden ook iets te realiseren. Altijd weer is het er mij om te doen om na te denken over en actief te zijn rond democratie. De actie en de visie gaan altijd samen.

"Toen ik in 1997 als gemeenteraadslid een volksraadpleging over de ondergrondse Belfort-parking kon forceren, ben ik gaan beseffen dat de stad de ideale maat heeft om er te experimenteren met nieuwe vormen van democratie. Zoals Eric Corijn (cultuursocioloog aan de Vrije Universiteit Brussel, red.) het mooi geformuleerd heeft: de stad is groot genoeg om de complexiteit van de wereld te vatten en toch klein genoeg als organisatie om dingen heel concreet in beweging te zetten. Een aantal steden laat zich verleiden om zich vanuit het concept van 'city marketing' vooral als economische speler te positioneren. De stad als ruimte voor koopkrachtigen en toeristen, niet voor de mensen. Jacques Derrida had het over de gastvrijheid en de stad als refuge naar middeleeuws concept: wie zich op dit grondgebied bevindt, hoort erbij. Dit kun je gaan vertalen naar hoe je in een stad omgaat met anderen, nieuwkomers, asielzoekers, senioren. Daar is Victoria al jaren mee bezig."

Wie in de sociaal-artistieke sector werkt, is vertrouwd met het dilemma: moet het grote kunst opleveren of primeert het sociale doel van het maken op zich?

"Bij ons bestaat daar geen misverstand over: het artistieke moet er stáán. We zijn hier niet om schooltje te spelen met de mensen. Er is gelukkig een kleine groep van kunstenaars, theatermakers en cineasten die perfect slagen in wat de essentie van sociaal-artistiek werk moet zijn. Zo heeft cineaste Christina Vandekerckhove met acht nieuwkomers in Gent een documentaire gemaakt waarbij ze erin slaagt om jou en mij naar Gentenaars te laten kijken door de ogen van nieuwkomers. Soap and dishes heette het, en het gaf een verrassend perspectief. Zelfs de beste cineast had zoiets met een klassieke, professionele cast niet kunnen bereiken. Sociaal-artistiek werk is niet gewoon 'iets plezants' doen met allerlei sociale groepen. Het staat mijlenver van veredelde bezigheidstherapie."

Kunst en engagement: het is een weg met gapende valkuilen. Voor u er erg in hebt, verslikt u zich in discussies à la 'Kan kunst de wereld redden?'

"In een democratie moet de autonomie van de kunstenaar worden beschermd. Alleen moeten kunstenaars beseffen dat die context waarin je vrij kunt zijn, niet vanzelfsprekend is. Kijk naar wat er in de Franse stad Orange gebeurde toen het FN er aan de macht kwam, of in Rotterdam waar Chris Dercon als directeur van het museum Boymans de wijk nam uit protest tegen wat hij 'de Berlusconi-cultuur' noemde, toen de Leefbaren (van Pim Fortuyn, FR) aan de macht kwamen. Creatievelingen moeten beseffen dat hun artistieke vrijheid, en de vrijheid tout court in een democratie, geen natuurwet is. Je moet het dag na dag opnieuw realiseren. Ik kan me niet voorstellen dat cultuurhuizen en kunstenaars in Vlaanderen de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 rustig gaan afwachten."

U zat in het Parlement toen Bert Anciaux (Spirit) als minister van Cultuur een debat probeerde te lanceren over de maatschappelijke rol, of zeg maar plicht, van kunstenaars.

"Hij heeft zichzelf onlangs gecorrigeerd. Nu zegt hij dat kunst er in de eerste plaats voor zichzelf is, maar dat dit niet wil zeggen dat het geen maatschappelijke functie vervult. Dat lijkt mij de juiste volgorde. Nu zegt hij dat hij wil oogsten wat hij enkele jaren geleden gezaaid heeft. Daar wringt het schoentje. Het geld dat Vlaanderen voor de hele sociaal-artistieke sector veil heeft, is ongeveer 1 miljoen euro. Dat is te weinig om te kunnen oogsten.

"Ik lees ook dat de ministers Marino Keulen (VLD, Inburgering) en Kathleen Van Brempt (SP.A, Gelijke Kansen) iets willen doen aan de beeldvorming rond diverse doelgroepen. Wel, daar is deze sector elke dag mee bezig. Soap and dishes is er een prachtvoorbeeld van. Je vindt nu al heel veel kleinschalige good practices in de stad waarvan het merendeel genoeg geld krijgt om te overleven, maar te weinig om echt krachtdadig te kunnen zijn."

Wanneer beschouwt u uw nieuwe job hier als geslaagd?

"De kracht van Victoria Deluxe is dat we werken met een aantal groepen in de samenleving die men nu links laat liggen. Senioren in een rust- en verzorgingstehuis, bijvoorbeeld. Als je er samen met jongeren van een kunsthumaniora in slaagt om die mensen hun eigen talenten te laten ontdekken om te zingen of theater te spelen, dat is ongelooflijk. Als je erin slaagt om tegenover bijvoorbeeld de overvloed aan banaliteit op televisie nu en dan, hoe klein en kwetsbaar ook, iéts te zetten dat recht naar de kern van de kwaliteit van het mens-zijn gaat, dan is het geslaagd. Daarom is TV Deluxe voor mij ook zo'n cruciaal experiment. We willen mensen de kans geven om zelf te beslissen hoe ze zichzelf of hun wijk in beeld gezet willen zien. Zij filmen, wij ondersteunen en monteren met hen.

"Er zit een gat van jewelste in de hedendaagse democratie. We hebben bijna allemaal leren lezen en schrijven, we leren dat je met woorden heel wat kanten opkan, van ironie tot overdrijving, en er zijn ook publieke ruimtes in de vorm van lezersbrieven in de krant. Maar hoewel we nu in een dominante beeldcultuur leven, heeft niemand ons ooit geleerd hoe je beelden maakt, laat staan dat je geleerd zou hebben dat je een en dezelfde werkelijkheid op tien verschillende manieren in beeld kunt brengen. Er bestaat ook niet zoiets als een rubriek 'ingezonden beeldboodschappen' op de televisie. Mensen kijken gemiddeld twee à drie uur televisie per avond, maar hebben als burger totaal geen kader aangereikt gekregen om daarmee om te gaan."

Hoe vermijdt u dat er van zo'n project als wijktelevisie enkel de kick van de gimmick overblijft?

"Door er zeer kritisch mee om te springen. We willen ook nadenken en discussiëren over hoe we zelf beelden kiezen, bewerken en presenteren. In het voorjaar komt er een Italiaanse kunstenares die in het Italië van Berlusconi begonnen is met illegale televisie. Wat zij daar heeft gemaakt, willen we confronteren met ons werk hier."

Victoria Deluxe werkt ook aan een stadskrant?

"We ondersteunen dat initiatief, maar het komt niet van ons. Deze zomer klopte een aantal jongeren bij ons aan. Ze hadden al een paar tijdschriftjes gemaakt, maar slaagden er niet in genoeg mensen te bereiken. Ze wilden de stad zo in beeld brengen dat een aantal bewonersgroepen wordt bereikt die nu dergelijke bladen niet lezen. Zo'n zoektocht ondersteunen we van harte. Het past perfect in onze missie om te zoeken naar nieuwe publieke ruimtes."

In de Wetstraat is Gent synoniem voor 'goed bestuur'.

"Ze boeken goede resultaten, dat is waar, maar we moeten het beleid kritisch blijven volgen. Sas Van Rouveroij (VLD) vind ik een zeer goede schepen van Cultuur. Om het wat stouter te zeggen: we mogen ons in Gent gelukkig prijzen met de liberalen. Maar Gent ontsnapt niet aan dat spanningsveld tussen enerzijds de drang om zich als historische stad te 'verkopen' en via city marketing middenklassers en toeristen aan te trekken, en anderzijds blijvend te kiezen voor achtergestelde groepen. Gent is de armste stad van Vlaanderen. Gent heeft in absolute cijfers evenveel slechte huizen als Antwerpen, terwijl de stad maar half zo groot is. UIA-socioloog Pascal De Decker heeft het onlangs nog gezegd in De Morgen: Vlaanderen heeft nog nooit een echt stedenbeleid gehad. Hij heeft ook gelijk als hij zegt dat de burgemeesters Patrick Janssens en Frank Beke de koppen bij elkaar zouden moeten steken, samen optrekken naar Brussel en daar zeggen: 'Geef ons meer middelen, of we maken ongelooflijke boel.'"

Zult u zich hier kunnen inhouden om niet voortdurend politicus te 'spelen'?

"Dat zal geen probleem zijn. Ik heb me omgekeerd als politicus ook nooit ingehouden om analyses te maken op andere vlakken dan het strikt parlementaire werk. Wat ik hoop, is dat de praktijk mij nieuwe inspiratie geeft om anderssoortige analyses te maken. In het parlement interpelleren over het stedelijk beleid is één zaak, maar je moet ook eens meegaan met de mens die een huisje heeft gehuurd voor een te hoge prijs en er dan ook nog de kakkerlakken in zijn nek voelt vallen. Je moet beide doen, ze vullen elkaar aan. Linkse intellectuelen staan te weinig met hun voeten in de praktijk. Daardoor missen ze een nieuw verhaal.

"De laatste jaren heeft de rechterzijde zich goed gereorganiseerd. Niet alleen in Vlaanderen maar in heel West-Europa en Amerika zie je rechtse denktanken die een duidelijk toekomstbeeld hebben, van de neo-conservatieven tot de Nederlandse Burkestichting. Het is noodzakelijk dat ook links zo'n oefening maakt. Soms denk ik dat links beter eens het licht zou uitdoen, om te beseffen wat absolute duisternis inhoudt. Daarna zal men met des te meer kans op succes op zoek kunnen gaan naar nieuwe lichtbakens. Onze linkse concepten van solidariteit zijn nog altijd gemodelleerd op de welvaartsstaat, die intussen toch al van een halve eeuw geleden dateert. Links kan zich niet beperken tot het gewoon verdedigen van wat in het verleden verworven is. In de stad liggen de kansen om nieuwe vormen van solidariteit te ontwikkelen voor het grijpen. Vandaag leven we in consumptiesteden waar je plaats in het productieapparaat niet langer bepalend is, wel je koopkracht. Mensen die niet over het nodige kapitaal beschikken, zowel financieel als sociaal-cultureel, staan niet onderaan de ladder maar er naast. Die dualisering laat zich het hardst voelen in de stad."

Links mist creativiteit?

"Links heeft vooral te weinig lef. We hebben terecht het paternalisme en de verzuiling verlaten, de al te klassieke opvatting dat de staat álles moet doen. Daar moesten we van af, anders hadden we vandaag nog geen rechten voor vrouwen of homo's. Maar dan zijn we in verwarring geraakt. We dachten: geef iedereen zijn individuele vrijheid en daaruit zal dan wel los van de staat een grote civiele samenleving ontstaan. Nee, dus. De vrijgekomen ruimte is gewoon ingenomen door de commercie. Gent organiseert een autovrije dag, voor de fietsers. De stad heeft dat uitbesteed aan een privé-bureau dat van de deelnemers twee euro vraagt. Dat is toch een voorbeeld van de privatisering van de publieke ruimte? Links spreekt daar alleen maar met schroom over. Ik heb dat de afgelopen jaren ook gemerkt in de wandelgangen van het Vlaams Parlement als het om de openbare omroep ging. 'Maar enfin', hoorde ik er velen zeggen, 'dit kan toch niet meer, zo'n platte commercie op de openbare omroep. Moet onze dotatie daarvoor dienen?' Dat zei men in de wandelgangen, niet in de commissie of in de pers. Als links een toekomstproject wil hebben, waar voor mij cultuur een belangrijke rol in moet spelen, moeten we toch heel goed kunnen definiëren wat de culturele rol van een overheidszender kan zijn?

"We zaniken vandaag soms over hoe weinig kritisch jongeren wel zijn, maar we zouden beter eens goed in de spiegel kijken: wat hebben wij die jongeren aangeboden? Laat ze dus maar komen hier, laat ze maar op stap gaan in de stad voor een magazine, met een camera in de aanslag, laat ze kijken, laat ze ontdekken, laat ze nadenken, laat ze leren van ons, wij van hen, zij van elkaar, van onze buren. Het is de mooiste vorm van burgerschap die er bestaat."

U vreest niet dat u morgen of overmorgen ook met die conclusie zult ontwaken: dat uzelf gedoemd bent om te morrelen in de marge?

"Nee. Ik heb geleerd dat je met je kop tegen de muur kunt lopen. En voor het overige kan ik u enkel maar een existentieel antwoord geven op uw vraag: ik heb twee schatten van dochters van zes en zeven, dus vecht ik voor de toekomst."

'TV Deluxe is voor mij een cruciaal experiment. We willen mensen zelf laten beslissen hoe ze hun wijk en de bewoners in beeld gezet willen zien''We zaniken vandaag soms over hoe weinig kritisch jongeren wel zijn, maar we zouden beter eens goed in de spiegel kijken: wat hebben wij die jongeren aangeboden?'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234