Dinsdag 20/10/2020

dinsdag: optimisme

Nihilisme

(het) 1. revolutionaire leer die de maatschappelijke orde geheel wil omverwerpen om vanuit het niets een nieuwe maatschappij op te bouwen 2. leer die de mogelijkheid om te komen tot een stellige overtuiging op ethisch, wijsgerig of sociaal gebied ontkent (Van Dale)

Jan Stevens

et leven van de Russische schrijver Fjodor Dostojevski (1821-'81) stond in het teken van het terrorisme. Eerst wou hij zelf terrorist worden, later schiep hij terroristen in zijn verhalen en romans. Rond 1848 werd hij lid van de Petrasjevski-kring, een groepering van revolutionaire samenzweerders in Sint-Petersburg. Ze werden opgepakt en ter dood veroordeeld nog voor ze één aanslag in de praktijk konden brengen. Net voor ze geëxecuteerd zouden worden, verleende de tsaar hen gratie. Dostojevski en zijn kompanen werden voor vier jaar naar Siberië verbannen. "In Demonen rekende Dostojevski af met het terrorisme en met het nihilisme als revolutionaire leer", zegt De Nederlandse filosoof en Dostosjevski-kenner Antoine Verbij. "In die roman gunt hij ons meteen ook een huiveringwekkende blik in de ziel van nihilistische terroristen. Dostojevski beschrijft hoe hun fanatisme leidt tot volstrekte onbetrouwbaarheid. Alles wat terroristen zeggen en doen staat in het teken van hun missie. Daardoor sneuvelen waarheid, waarachtigheid en betrouwbaarheid. Hun beloften hebben geen betekenis, hun vriendschap is niets waard, hun liefde is gelogen. Ze zeggen het een en doen het ander. 'Ik vernietig, dus ik besta' is hun motto. Het ik is alles, de rest is niets."

In zijn boek Dostojevski à Manhattan markeert de Franse filosoof André Glucksmann (1937) de aanslagen van 11 september 2001 als het begin van een nieuw tijdperk: dat van de triomf van het absolute nihilisme. "Met de vernietiging van de WTC-torens werd Dostojevski's Demonen op de meest gruwelijke wijze werkelijkheid", stelt Glucksmann. "Het klassieke nihilisme verwerpt de traditie en de religie in naam van de moderniteit. Absolute nihilisten wijzen paradoxaal genoeg terzelfder tijd de moderniteit af vanwege haar 'betekenisloosheid'. Een man als Osama bin Laden beroept zich op God en op de koran, terwijl hij alleen maar geïnteresseerd is in de totale destructie. Goed en kwaad zijn voor hem niet van tel."

Eind jaren zestig was André Glucksmann voorzitter van de maoïstische partij. Na lezing van De Goelag Archipel van Solzjenitsin, zei hij het communisme vaarwel. Samen met onder anderen Bernard-Henry Lévy en Luc Ferry behoorde Glucksmann in de jaren zeventig van de vorige eeuw tot de Nieuwe Filosofen, een groep jonge, Parijse denkers die in het verweer gingen tegen het totalitarisme. 'Elk 'isme' is fascisme' luidde zijn motto.

De Sovjet-Unie behoort tot het rijk der fabelen en het communisme ligt na de val van de Muur op apegapen. Toch is Glucksmann geen gelukkig man. Want Rusland wordt volgens hem niet langer door ideologisch gestaalde partijbonzen geregeerd, maar door nihilisten. Glucksmann: "Vladimir Poetin is het perfecte voorbeeld van de volmaakte nihilist. Als hij Bush bezoekt, gedraagt hij zich als een liberaal en christen, en als hij bij Schröder op de koffie gaat, charmeert hij de Duitsers met zijn uitstekende kennis van de Duitse taal. Iedereen lijkt vergeten te zijn dat hij die kennis opgedaan heeft als baas van de Stasi, de Oost-Duitse Gestapo. Als hij naar Noord-Korea gaat, transformeert hij in een stalinist en als hij nucleaire centrales probeert te verkopen aan Iran trekt hij weer een ander pak aan. Poetin is de perfecte spion gebleven. Hij kent geen scrupules. Zij imago straalt af op hoe zijn soldaten zich in Tsjetsjenië misdragen. In 2000 ben ik daar gedurende vijf weken geweest en heb ik dat nihilisme zelf ervaren. Het Russische leger heeft totaal geen ideologie, behalve die van het geld. Ze kopen en verkopen alles. In ruil voor dollars voeren Russische soldaten leiders van het verzet rond en transporteren ze zwaargewonde verzetslui. Ze verkopen wapens aan de guerrillero's en gedode Tsjetsjenen aan hun families. De FSB-kolonel die me tegen betaling rondreed, droeg een armband waarin gegraveerd stond: 'Get what you want'. Dat is meteen ook de essentie van de nihilistische filosofie van het hele Russische leger. Het is hun interpretatie van de song 'You Can't Always Get What You Want' van de Stones."

Anno 2004 is Friedrich Nietzsche (1844-1900) wereldberoemd. De filosofieplank in de boekhandel buigt door onder het gewicht van Nietzsches boeken, maar toen hij in 1885 Also sprach Zarathustra publiceerde, raakte hij zijn boeken aan de straatstenen niet kwijt. Hij concludeerde dat zijn tijdgenoten niet rijp waren voor zijn geschriften. "Laten we aannemen dat rond het jaar 2000 mensen mijn werk mogen lezen", schreef hij in een brief aan een vriendin.

Voor de Nederlandse filosoof en Nietzsche-liefhebber Joep Dohmen is Nietzsche een 'stambewaarder': "Van ieder fenomeen vraagt hij zich af hoe het historisch is ontstaan, en hoe het geworden is zoals het nu is. Zijn grondovertuiging is dat mensen veiligheid en zekerheid willen, en dat ze via moraal, kennis of geloof zoeken naar garanties tegen de fundamentele bestaansonzekerheid van het leven."

Aan het einde van de negentiende eeuw heerste er in Europa een verwarde en moedeloze stemming. Het nihilisme, de gedachte dat het bestaan totaal zinloos was, raakte ingeburgerd. "Het begrip 'nihilist' dateert uit de tijd van de Franse Revolutie", weet Joep Dohmen. "Oorspronkelijk was het een scheldwoord. In woordenboeken uit die tijd komen omschrijvingen voor van 'politiek afzijdig', tot 'nergens voor geschikt'. In zijn roman Vaders en zonen geeft de Russische schrijver Toergenjev (1818-'83) een definitie van 'nihilist' die klassiek is geworden: 'Een nihilist is iemand die zich voor geen enkele autoriteit buigt, die geen enkel principe zomaar aanvaardt, hoeveel eerbied dat principe ook geniet.' Na Toergenjev was 'nihilist' niet langer een scheldwoord, maar een geuzennaam."

In Nietzsches benadering van het nihilisme staat 'de dood van God' centraal. "Doordat de mens God dood heeft verklaard, is er niet langer een absoluut geldende maatstaf voor goed en kwaad", stelt Dohmen. "Het nihilisme aan het eind van de negentiende eeuw is daar volgens Nietzsche een logisch uitvloeisel van. De mens acht zichzelf niet langer de kroon op de schepping. Langzaam maar zeker verliest hij zijn zelfrespect. Hij wordt onzeker en verward, en vlucht in amusement en consumentisme. Nietzsche gaat radicaal tegen de nihilistische stroming in. Zijn werk is doordrongen van een emancipatorische oproep: 'Wees niet zoals elk ander. Maak je los en leid je eigen leven. Overstijg jezelf.'"

In deze reeks belicht Jan Stevens elke dag een begrip uit de filosofie

'Een nihilist is iemand die zich voor geen enkele autoriteit buigt, die geen enkel principe zomaar aanvaardt, hoeveel eerbied dat principe ook geniet'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234