Donderdag 25/02/2021

dinsdag: jeugd

IDEALISME

(het) 1. stelsel van theoretische opvattingen volgens welke alleen de ideeën de ware werkelijkheid zijn 2. geloof aan een zedelijk ideaal (soms met veronachtzaming van de realiteit) (Van Dale)

Jan Stevens

e Griekse filosoof Plato (427-347 v.Chr.) mag met recht en reden de uitvinder van het filosofische begrip 'idee' genoemd worden. Eigenlijk heette hij Aristocles, maar omdat hij nogal breed uitgevallen was, noemde iedereen hem Platon, 'de kleerkast'. Als jongeling hield hij zich onledig met het schrijven van treurspelen en het mennen van paarden. In dat laatste moet hij vrij bedreven geweest zijn, want hij behaalde een overwinning op de Olympische Spelen in de toen erg populaire discipline vierspan.

Op zijn twintigste ging hij in de leer bij zijn idool Socrates. Negen jaar later werd Socrates door de Atheners gedwongen om de gifbeker te drinken. De verplichte zelfmoord van zijn leermeester beïnvloedde de manier waarop Plato tegen de wereld aankeek ingrijpend.

In zijn wereldwijde bestseller over de geschiedenis van de filosofie, De Wereld van Sofie, legt Jostein Gaarder aan de hand van vijftig peperkoekjes Plato's ideeënleer uit: "Laten we aannemen dat je uit het heelal op aarde bent terechtgekomen en nog nooit een bakkerij hebt gezien. Dan beland je bij een verleidelijke banketbakkerij en ziet daar vijftig volstrekt identieke peperkoekjes op een plank liggen. Ik neem aan dat je je verbaasd afvraagt waarom ze allemaal hetzelfde zijn."

"Wellicht ontbreekt bij de een een arm, de ander mist misschien een stukje van het hoofd. Als je een tijdje hebt nagedacht, ontdek je waarschijnlijk dat alle peperkoekjes een gemeenschappelijke noemer hebben. Je zult beseffen dat ze volgens een en hetzelfde model gevormd zijn. En dan wil je opeens dolgraag dat model zien. Want het is duidelijk dat het model oneindig veel perfecter moet zijn, en eigenlijk veel mooier, dan welke kopie ook. Plato verbaasde zich erover dat alle fenomenen in de natuur zo op elkaar konden lijken en ontdekte dat er een beperkt aantal vormen verborgen is boven of achter alles wat we om ons heen zien. Die vormen noemde hij 'ideeën'. Achter alle paarden, varkens en mensen zit de 'idee paard', de 'idee varken' en de 'idee mens'."

In De republiek schetst Plato de ideale staat en drijft hij de spot met de democratie: "Geen enkele scheepsbouwer overweegt om aan de Atheners te vragen hoe een schip eruit moet zien. Als je belangrijke beslissingen moet nemen, schakel je toch gewoon experts in, wier advies je opvolgt? Vanwaar dan het absurde idee dat bij het regeren van een land de bevolking beter gekwalificeerd is dan de experts om te beslissen wanneer er ten oorlog getrokken moet worden? Is een land leiden soms eenvoudiger dan een schip bouwen?" Plato stelt als alternatief voor de democratie het 'dictaat van de rede'. Beslissingen moeten het gevolg zijn van logisch denkwerk, niet van handopsteking door volksvertegenwoordigers. De ideale staat is 'het spiegelbeeld van de rechtvaardige ziel': ze wordt niet geregeerd door verkozen leiders, maar door een select kransje van wijzen.

De Ierse bisschop-filosoof George Berkeley (1685-1753) las als zestienjarige jongen het Essay Concerning Human Understanding van de grote Britse filosoof John Locke (1632-1704). Locke was op zoek naar welke prestaties van de menselijke geest verwacht mogen worden en welke niet. Bovenal wou hij weten waar de ideeën vandaan komen. Zit onze geest vol bij onze geboorte, of verwerven we al onze kennis tijdens ons leven? Locke concludeerde dat ons brein 'leeg' geboren wordt, en dat we uitsluitend leren door ervaring. George Berkeley vond de theorie van Locke niet oninteressant, maar hij was van mening dat zijn Engelse confrater niet ver genoeg ging. Alles kan beter, vond de diepgelovige Ier, en hij schreef zijn magnum opus A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge. Vertrekkend vanuit het nuchtere empirisme van Locke, bouwde Berkeley zijn spiritualistisch idealisme op. "Alles wat we waarnemen en kennen, wordt slechts waargenomen en gekend als bewustzijnsfenomeen", doceerde hij. Als we beweren dat een ding bestaat, beweren we in feite dat het in ons bewustzijn bestaat.

Onze waarnemingen zijn volgens Berkeley slechts voorstellingen die we aan God te danken hebben. "Alles wat er is, bestaat in Gods gedachten en God is altijd en overal. Dat verklaart waarom dezelfde werkelijkheid door ons allemaal op een gegeven punt in de ruimte ervaren wordt en ook waarom die werkelijkheid door de tijd heen stabiel is. Er is een oneindige geest en er zijn eindige geesten: de oneindige geest schiep de eindige en verkeert ermee in eeuwige communicatie. Wij zijn de eindige geesten en onze ervaring is Gods manier om met ons te communiceren. Een andere werkelijkheid bestaat er niet."

Bisschop Berkeley was niet alleen de theoreticus van het spiritualistisch idealisme, hij was ook een man met een groot ideaal. Hij droomde ervan om hoogstpersoonlijk het hele Amerikaanse continent tot het christendom te bekeren. Hij vestigde zich in een kleine nederzetting in de Bermudadriehoek, maar slaagde er door een gebrek aan financiën niet in om zijn ideaal waar te maken. Gedesillusioneerd keerde hij terug naar Ierland, waar hij zich wijdde aan de studie van de heilzame werking van theewater.

De oude wijsgeer Plato en bisschop-filosoof Berkeley hoeven zich over het Amerika van 2004 voorlopig niet te veel zorgen te maken, want volgens de Nederlandse diplomaat en kerkhistoricus Stefan van Wersch wordt het machtigste land ter wereld geleid door een select kransje van 'wijze', diepchristelijke mannen. Terwijl de diepgelovige, christelijke president Bush in de schijnwerpers staat, zetten diepergelovige, christelijkere heren in de luwte van de macht stilletjes hun idealen in realiteit om. Ze bereiden Amerika voor op het naderende einde der tijden.

Van Wersch: "De inner circle rond Bush wordt bevolkt door een stelletje geestdriftige idealisten die rotsvast geloven in de komst van het duizendjarige rijk uit het twintigste hoofdstuk van het bijbelboek Openbaringen. Ze zien het als de verantwoordelijkheid van de VS om daaraan mee te werken. De politieke vertaling van de eindtijdtheologie komt voor hen vooral neer op onvoorwaardelijke steun aan Israël. Een exclusief joods Israël is namelijk nodig in de schepping van een belangrijke volgende fase in hun 'eschatologische spoorboekje': de bekering van alle joden tot het christendom, met als kers op de taart de uiteindelijke, beslissende slag tegen de antichrist in Armageddon."

In deze reeks belicht Jan Stevens elke dag een begrip uit de filosofie

'De ideale staat wordt niet geregeerd door verkozen leiders, maar door een select kransje van wijzen'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234