Donderdag 23/01/2020

Dik zijn in een veranderende wereld

'Robuust, taalvaardig en betrouwbaar... het lijkt wel de perfecte man.' Zo omschrijft tv-figuur Katja Retsin de veertiende editie van Van Dale, die vanaf vandaag in de winkel ligt. De 'Dikke' is dikker dan ooit, met een batterij nieuwe, moderne woorden uit het 21ste-eeuwse straatbeeld. Want wat nieuw is, moet benoemd worden. Woorden die in onbruik raken, verliezen echter hun plek. Voorlopig staat naaimandje er nog in. Voorlopig.

Brussel

Eigen berichtgeving

Marjan Justaert

Van Dale-hoofdredacteur Ton den Boon bundelde samen met lexicograaf Julius ten Berge 1.500 verdwijnwoorden. Voor het nageslacht. "Jij speelde vroeger misschien met een step", illustreert de Nederlandse taalkundige en -journalist Ewoud Sanders. "Voor je het weet, verdwijnt dat speelgoed, en ook het woord ervoor. Binnen enkele generaties is een woord als 'naaimandje' wellicht verdwenen. De wereld verandert, en ook de dingen om ons heen die we benoemen."

De evoluerende samenleving is de belangrijkste oorzaak van de verdwenen woorden. "Vroeger hadden we bijvoorbeeld een heel arsenaal agrarische termen, om landbouwmachines te benoemen en de handelingen die ermee samengingen", vult Den Boon aan. Heemraad, gorzen, grienden, dijkplicht of boezemgeld: allemaal woorden die het totnogtoe kranig volhielden in de Van Dale, maar haast zeker geen lang leven meer beschoren zijn. In de plaats komen flitsende begrippen die meegaan met hun tijd. Sms'en, slowfood, inburgeraar, candlelightgedicht of blingbling zijn stuk voor stuk aanwinsten voor het toonaangevende woordenboek.

In hun verdwijnwoordenboek willen Den Boon en Ten Berge op een rijtje zetten welke woorden de afgelopen decennia ver- dwenen. Normaal zou het boek vandaag verschijnen, symbolisch op dezelfde dag als de Dikke Van Dale. Maar wegens tijdgebrek is dat verschoven naar 1 december. "Het verdwijnwoordenboek heeft een dubbele functie", aldus Den Boon. "We willen verdwenen woorden conserveren, maar ook becommentariëren. Taal is een prachtige leidraad om de geschiedenis van een samenleving aan af te lezen. We mijden wel de dialecten - die zijn al te streekgebonden. Het criterium om in het verdwijnwoordenboek te worden opgenomen, is: ooit verschenen zijn in een officieel woordenboek."

Mode, levenswijze of de teloorgang van een bedrijfstak maken dat een woord aftakelt. "Zo is een woord als achtermeid, een meid die de koeien molk en dus niet in het voorste, chique gedeelte van het huis mocht komen, niet meer in gebruik. Hetzelfde met veemeid", verklaart Den Boon. "De maatschappij evolueert beduidend sneller dan vroeger", aldus Sanders. "Woordenboeken zijn na tien jaar helemaal achterhaald."

Den Boon ziet nog een andere reden voor het ten grave dragen van oude termen: concurrentie van een beter begrip. "Soms komt er simpelweg een nieuw woord voor in de plaats. Een voorbeeld? Het lichaamsdeel dat wij nu kennen als rectum of endeldarm, werd vroeger regtedarm genoemd. De regtedarm was een letterlijke benaming voor het onderste, rechte gedeelte van de dikke darm. Hij was bekender dan de dikke, dunne of blinde darm, maar werd na een tijdje ingeruild voor een modernere term." Ook schellen, aan de bel trekken bij iemand, zal geleidelijk aan worden vervangen door bellen. En volgens kenners is voor de prachtige pochhans evenmin een grote toekomst weggelegd. Uit een onderzoek van het Nederlandse dagblad Trouw blijkt dat het woord in tien jaar tijd slechts vier keer gebruikt werd in de Nederlandse kwaliteitskranten. Voor windbuil en gemoed ziet het er ook niet goed uit. Wel steeg in de geschreven pers de frequentie van het zeldzame kittelorig. En maltentig (al te nauwgezet) zou waarschijnlijk nooit de pers hebben gehaald, had Lucebert het niet opgevist in zijn Verzamelde gedichten (2002).

"Het verdwijnen van woorden heeft niets met censuur te maken", verduidelijkt de hoofdredacteur. "Soms deden taalgebruikers aan zelfcensuur, maar voor zover ik weet hebben de Nederlandse en Belgische regeringen nooit aan taalcensuur gedaan." En ook nu niet, integendeel zelfs. "De Van Dale geniet een groot gezag, zowel in het politieke, economische als dagelijkse leven", weet Sanders. "Persoonlijk vind ik het Verschue-ren-woordenboek praktisch even goed, maar dat heeft een pak minder status. Prisma mag dan op papier het best verkochte woordenboek zijn - het is enorm verspreid in scholen - maar qua omvang en diepgang is het niet te vergelijken met de Van Dale."

Toch is er één ding dat een smet werpt op het vandaag wederom opgepoetste imago van de Van Dale, vindt Sanders. "Het feit dat ze angstvallig geheim houden welke woorden uit de vorige editie verdwenen zijn, lijkt mij niet professioneel. Dat is deels uit pr-overwegingen, maar toch zijn vele mensen benieuwd naar de geschrapte lijst. Het algemene sentiment rond die woorden luidt immers: wat zonde. Het lijkt mij best interessant om een lijst van de verdwenen woorden op internet te plaatsen. Wie wil, kan die dan consulteren."

Mensen worden wel eens nostalgisch als het over verdwenen woorden gaat, beseft ook Den Boon. Daarvoor bestaan nu al ettelijke historische woordenboeken. "Voortaan kunnen ze ook weg met het verdwijnwoordenboek, al beschouw ik de dat toch veeleer als een aardigheidje voor de freaks. Er staan 'maar' 1.500 woorden in, waar misschien nog zo'n honderd termen bij komen. De bevalling van de nieuwe Van Dale, waar 268.826 woorden in worden verklaard, is een veel grootsere mijlpaal in de geschiedenis van de woordenboeken."

Nieuwe editie dikke Van Dale telt 9.000 nieuwe maar ook veel bijna verdwenen woorden

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234