Zaterdag 30/05/2020

'Digitale revolutie doet brein krimpen'

Ons geheugen krimpt. Letterlijk. Al die uren voor tv of laptop, multitasken met smartphone, app en iPad zijn verantwoordelijk. De vermaarde geheugenonderzoeker Manfred Spitzer ziet vooral schade bij kinderen en jongeren. 'Dit zijn verloren generaties die dommer, dikker en eenzamer worden. Ze gebruiken hun hersenen niet en zullen sneller dement worden.'

Hij is een taliban genoemd, en een oerconservatieve cultuurpessimist. Maar de Duitse en internationaal beroemde psychiater en geheugenonderzoeker Manfred Spitzer trekt zich daar vooral niets van aan. Zijn boek Digitale dementie slaat in als een bom. Kort samengevat formuleert de onderzoeker zijn bevindingen als volgt: "In de middeleeuwen gaf men kinderen alcohol want daar werden ze rustig van. Nu weten we dat alcohol zeer schadelijk is voor kinderen. Vandaag geven we ze computers en iPads. Maar we zullen ontdekken dat die voor jonge hersenen even schadelijk zijn als alcohol. Computers verhinderen dat kinderen leren."

De meeste Europese overheden zijn net druk bezig om iPads en aanverwanten versneld in te voeren in het onderwijs.

Manfred Spitzer: "Ik weet het en dat is een zeer slecht plan. Digitale media voor kinderen onder de 16 zijn een vorm van mishandeling. Het is alsof we ze zouden trainen in alcohol drinken. Het zou verboden moeten zijn. Zo niet krijgen we generaties die dommer, depressiever en ongezonder zijn en die steeds vroeger en vroeger dement zullen worden."

Mishandeling? Is dat niet overdreven?

"Duitse kinderen besteden vandaag gemiddeld 7,5 uur per dag aan digitaal mediaverbruik. Ze zijn dus een volledige schooldag bezig met hun denkwerk uit te besteden aan het internet. Terwijl die kinderen net in de levensfase zitten waarin ze hun brein maximaal zouden moeten ontplooien. Wie geen fysieke arbeid verricht, heeft minder sterke spieren. Bij de hersenen is dat net zo. Alleen zijn onze hersenen nog een stuk plastischer en dus meer rekbaar dan gewone spieren. Hoe minder je een beroep doet op je geheugen, hoe slechter het zal werken. Dat is een recente en zeer belangrijke bevinding van de neurologie. Het omgekeerde geldt ook: hoe meer kennis er in je hoofd zit, hoe makkelijker het wordt om nieuwe kennis te vergaren. Maar we zijn kinderen aan het leren vooral niets te leren. Wie de serieuze onderzoeken hierover op een rij zet, zoals ik in mijn boek heb gedaan, kan dat onmogelijk een overdrijving noemen.

"Het idee leeft dat we de ontwikkeling van kinderen en jongeren stimuleren door ze al op jonge leeftijd een laptop in de handjes te duwen. Het omgekeerde is waar. Tijdens de eerste 20 jaar van ons leven worden in de hersenen de basisconnecties opgebouwd. Het is cruciaal dat je in de eerste 20 jaar je hersenen zo uitgebreid mogelijk traint. Wie voor zijn 15de vier talen leert, zal later veel makkelijker nog talen kunnen leren dan wie voor zijn 15de geen enkele taal leert. Daarna is het te laat. Hoe meer verbindingen en netwerken in je hersenen je in de eerste 20 jaar aanlegt, hoe beter je beschermd bent tegen dementie later."

Hoe remmen digitale media die belangrijke uitbouw van de hersenen?

"Waarom gebruikt u Google? Of een laptop? Eenvoudigweg om minder te moeten denken. Dankzij Google moet je minder onthouden en ook een computer zorgt ervoor dat alles makkelijk opgeslagen wordt. Bovendien hoef je niet meer met pen en papier te schrijven. Recent onderzoek, gepubliceerd in Science, heeft aangetoond dat wanneer je weet dat je iets niet moet onthouden, je dat ook niet doet en het denken veel oppervlakkiger wordt. Voordien moest wie een spreekbeurt gaf een boek lezen, een samenvatting maken en daar dan iets over vertellen. Vandaag copy-pasten mijn kinderen materiaal van Wikipedia en Google in een PowerPointpresentatie en krijgen ze daar goeie punten voor, terwijl ze zelf zeggen dat ze er in feite nauwelijks iets van kenden. Daar loopt het mis. Die jonge hersenen worden niet getraind. We zien dat op scans. En in de resultaten. Verschillende onderzoeken tonen dat kinderen en jongeren slechtere schoolresultaten halen in de eerste 3 jaar nadat ze een computer kregen. Ze leggen de basis voor het alomvattende gebruik van hun hersenen niet aan."

Een kleuter die met een iPad speelt, dat kan dan toch geen kwaad?

"Absoluut wel. Een belangrijk aspect van de vroege ontwikkeling is leren nadenken door voorwerpen vast te grijpen. Dat zorgt voor de aanleg van een derde van de hersenen, het frontale deel dat op beweging gericht is. Een deel van onze mentale capaciteiten is verankerd in specifieke bewegingen aanleren en voorwerpen vastnemen. Dat is letterlijk 'be-grijpen'. Kindjes die alleen maar 'swipen' op een iPad missen die fase. Ze nemen veel minder vaak een potlood, een tak, een glas of een bal vast en voeren vooral die eenzijdige beweging uit. Daardoor trainen ze een derde van de hersenen niet. In feite is dat een soort amputatie. Leer je dat niet op jonge leeftijd, dan is het later te laat.

"Het denken zal minder goed verankerd zijn. Het is aangetoond dat wanneer je iets typt, dat minder blijft hangen dan wanneer je het schrijft. De geheugengebieden lichten minder op. Nieuw Chinees onderzoek leert dat het aantal kinderen met leesproblemen tot ongekende hoogte is gestegen. Dat is een direct gevolg van het leren schrijven met een toetsenbord in plaats van met de hand. Typen is een oppervlakkige bezigheid, een Chinees karakter tekenen vergt concentratie, motoriek en precisie. Hoe oppervlakkiger een handeling is, hoe minder ervan beklijft. Net daarom zijn de digitale media nefast voor de vroege en cruciale ontwikkelingsfase van de hersenen."

Maar jongeren leren toch maar best de vaardigheden en toepassingen die iedereen vandaag nodig heeft?

"Dat is onzin. De zogenaamde 'digital skills' en iets zoeken via Google, dat is allemaal zeer makkelijk te leren voor iemand die een degelijke opleiding kreeg. Het is nergens voor nodig dat vroeg te leren. Wat je wel nodig hebt om er later handig mee om te kunnen gaan, zijn goed getrainde hersenen. Onderzoek toont ook dat de 'digital natives', zij die vanaf hun eerste levensjaar in een digitale wereld vertoeven, helemaal niet beter zijn in omgaan met digitale media. Dat hele idee is een mythe. Het is aangetoond dat digital natives niet sneller of beter zoeken op Google of beter zijn in het installeren van een computerprogramma dan mensen van uw of mijn leeftijd. Ze zijn er zelfs slechter in, zo blijkt. Dat komt omdat hun aandachtsspannes korter zijn, net doordat ze van meet af aan ondergedompeld werden in de zeer vluchtige digitale wereld, die echte concentratie en geheugentraining belemmert. Hun intellectuele piek zal lager liggen dan bij mensen met klassiek geschoolde hersenen. Het gevolg is dat het verval van hun brein op latere leeftijd vroeger zal beginnen en ook veel sneller zal gaan. In de VS, waar die evolutie al langer was ingezet, komen overheden dan ook terug van het idee overal iPadscholen te organiseren.

"Ook in Zuid-Korea wordt de digitalisering afgebouwd en is het 1-1-1-concept ingevoerd: één keer per week zetten alle kinderen en jongeren minstens één uur hun smartphone en laptop of iPad uit. Dat is ook logisch. Geen enkel onderzoek dat niet is gesponsord toont de positieve impact van digitale media op de mentale ontwikkeling aan. Wel wijzen heel wat onderzoeken op de negatieve impact. Over 20 jaar zullen we zeggen: 'Wat hebben we onze kinderen aangedaan?' Maar omdat het om een miljardenbusiness gaat, spuien heel wat it-reuzen mist en raken de onderzoeken die er toe doen niet altijd door die gigantische pr-machines."

Denkt u echt dat de huidige generatie kinderen door het internet dommer wordt?

"Ja. Uit alle tests blijkt dat het gemiddelde niveau van afstuderende jongeren lager is dan 20 jaar geleden. Een groeiende groep collega's aan de universiteit klaagt ook dat ze hun eerstejaarsstudenten extra cursussen moeten geven. Hun basiskennis is onvoldoende voor de minimumvereisten van een universitaire opleiding. Dat is niet verrassend. Als je een flard tekst kopieert van Wikipedia naar PowerPoint, gebeurt er niets in je brein. Terwijl dat nu net is wat onze kinderen voortdurend doen op de lagere en middelbare school. Tot 16 jaar zouden digitale media verboden moeten zijn."

Zelf gebruik ik permanent digitale media. Beschadig ik mijn brein?

"U en ik gebruiken digitale media als gereedschap. Onze hersenen zijn al ontwikkeld en dat op een manier die een buffer is tegen de digitale dementie die ik bij kinderen en jongeren vaststel. Wel is het slim het gebruik van digitale media bewust wat in te perken en ze zeker niet te veel in te zetten voor entertainment. De indirecte impact is namelijk ook serieus. We zitten veel voor het scherm, waardoor we aan slaap inboeten. Dat heeft een duidelijke negatieve impact op lichaam en geest. Eveneens is het belangrijk in de gaten te houden of je concentratieniveau en je sociaal leven niet achteruitgaan. Ik zie dat bij mijn patiënten met internetverslaving: die zijn minder sociaal, vaker afwezig. Is dat zo, probeer dat dan te keren, door wel degelijk niet om de 10 minuten je Facebookstatus te checken en meer live contacten in te lassen."

Een grote klacht is de toegenomen stress door de permanente stroom informatie die we over ons heen krijgen.

"Dat is slechts een indruk. Het klopt niet dat we meer informatie echt opnemen en onze hersenen daardoor 'moe' zijn. Integendeel. Wel problematisch is dat we de controle verliezen. Op den duur neemt je smartphone je leven over en raakt je aandacht permanent verdeeld. Het is dat verlies aan controle dat stress geeft, niet het feit dat onze hersenen te veel informatie moeten verwerken.

"Het is wel belangrijk dat je die stress aanpakt, want neurologisch onderzoek toont erg duidelijk dat door stress neuronen en synapsen afsterven. Dat kan dan weer tot vroegtijdige dementie leiden. Hoe meer verbindingen in je hersenen, hoe beter beschermd je daartegen bent. Maar net de digitale media die ons het leven makkelijker zouden moeten maken, vreten aan onze hersencellen en verhogen het risico op dementie net. Het is een misverstand dat je als ouder wordende mens best je hersenen bezighoudt via computers of zelfs kruiswoordraadsels. Het stond recent in het vakblad Nature: computerspelletjes helpen niet om mentaal fit te blijven. Het beste voor iedereen, op iedere leeftijd, is zoveel mogelijk echte en rechtstreekse ervaringen opdoen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234