Dinsdag 31/01/2023

'Dieren en planten kunnen snelle klimaatverandering niet bijbenen'

Krokussen, toverhazelaars, sierkersen en tulpen

die beginnen te bloeien. Padden, vlinders en vogels die te vroeg aan hun broedseizoen beginnen. Opnieuw brengt een zachte winter de interne klok van planten en dieren in de war. Soorten dreigen zo te verzwakken en uit sterven.

Er dreigt een ramp voor de fruitteelt. Door de zachte winter 'twijfelen' fruitbomen tussen hun winterrust verder zetten of al volop in lentemodus springen door de sappen te laten vloeien en grote bloemknoppen te maken. Het risico op een schrale oogst neemt daardoor toe.

De grillen van het weer vallen natuurlijk vooral op bij die soorten die financieel gewin voor de mens betekenen. Maar ondertussen voltrekt zich een serieuze verstoring van het natuurlijke evenwicht en het bloei-groei- en winterslaapritme bij talloze dieren-en plantensoorten.

"Een constante die we de laatste twintig jaar meer en meer zien is dat de natuurlijke extremen door de opwarming van de aarde uitvergroot worden en er meer te droge, te natte, te koude of te warme periodes zijn in meer onvoorspelbare patronen", zegt landbouwingenieur Johan Possemiers, wetenschappelijk medewerker van het Arboretum in Kalmthout.

Schimmels

Hij en zijn team zien nu de toverhazelaar, de camelia, bloembollen, sierkersen en nieskruid al opbloeien. "Vorig jaar was het zo droog dat veel planten pas in juli zijn beginnen te groeien. Dit keer is de winter zo warm dat die soorten nu al in bloei staan, net zoals zelfs al narcissen en blauwe druif. Normaal gezien is dat pas in maart", zegt Possemiers.

Vooral voor bloemknollen en boomsoorten zoals de beuk en de notelaar is de seizoensverwarring nefast. Possemiers: "Wanneer het dan weer vriest, barsten die planten die al vol lentesap zitten kapot."

Bij diersoorten kan de opwarming van het klimaat zelfs tot uitsterven leiden, zegt Wouter Vanreusel van de studiedienst bij Natuurpunt. Een iconisch voorbeeld is de meikever, van welke de naam de lading niet meer dekt. In 2011 verscheen er al een exemplaar op 21 februari.

Vanreusel: "Ook bruine kikkers en padden dalen nu al af naar hun broedplaats. Hun winterslaap, die hen energie geeft, onderbreken ze door de 'lentetemperaturen', maar er zijn onvoldoende insecten. Wanneer het dan echt lente is, zijn ze verzwakt. Na de vorige zachte winter was de populatie met 40 procent afgenomen."

Ook vlinders zoals de dagpauwoog en vleermuizen verzwakken door de onderbroken winterslaap. Het gentiaanblauwtje is er zelf door met uitsterven bedreigd.

Het wordt niet alleen warmer maar ook natter. De citroenvlinder, die tussen hagen en takken overwintert, raakt daardoor meer en meer besmet met schimmels. En doordat er meer gras groeit is het zeer plaatselijk koeler in veel velden, waardoor er minder rupsen en dus minder voedsel is.

Op grote schaal blijkt dat voor alle Europese dagvlinders de leefgebied jaarlijks dertien kilometer noordelijker opschuift. Zo wordt Vlaanderen voor soorten als Oranjetipje en Bont dikkopje ongeschikt. Het kaasjeskruiddikkopje, de kolobrivlinder, de sikkelsprinkhaan, de wespenspin en tijgerspin rukken dan weer op uit het zuiden. "Voor de minder mobiele soorten zoals gentiaanblauwtje en heideblauwtje is die evolutie een ramp. Zij geraken niet noordelijker", zegt Vanreusel.

En of soorten zich via de principes van Darwin aan de opwarming kunnen wapenen is zeer de vraag. Vanreusel: "Die paddenpopulaties hebben zich na twee winters bijna hersteld. Maar als het steeds warmer wordt, kunnen sommige soorten zich gewoon niet blijven herstellen. Via genetische aanpassingen en natuurlijke selectie kan het wel, maar die processen gaan te traag om de snelle opwarming van de aarde bij te benen."

Dat ziet ook Jan Rodts van de Vogelbescherming. "Heel wat langeafstanstrekkers, zoals de bonte vliegenvanger, weten het niet meer. Ze hebben een interne klok die zegt wanneer ze terug moeten keren uit Afrika om hier op tijd te zijn voor de voedselpiek. Omdat de lente vroeger begint zijn ze nu steeds maar te laat." Soms slinkt hun aantal daardoor met 90 procent.

Rodts: "Die mismatchproblemen komen steeds meer voor en het duurt erg lang voor een soort zich heeft aangepast."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234