Maandag 27/09/2021

ToekomstdenkerStijn Bruers

‘Die keuze moet je de facto maken: het virus of het vaccin. Tenzij je héél geïsoleerd kunt leven’

Stijn Bruers: ‘We zullen Afrika, China en India de komende decennia een enorme toename in energieverbruik moeten gunnen.’   Beeld Stefaan Temmerman / Gert Van Goethem
Stijn Bruers: ‘We zullen Afrika, China en India de komende decennia een enorme toename in energieverbruik moeten gunnen.’Beeld Stefaan Temmerman / Gert Van Goethem

De coronacris heeft de wereld danig door elkaar geschud. Zal de samenleving ook blijvend veranderen? Elke week legt een ‘toekomstdenker’ uit hoe het morgen beter kan. Deze week: moraalfilosoof Stijn Bruers (40) wil ons effectiever leren nadenken over altruïsme. ‘Met één euro vermijd je het leed van honderd dieren.’

Zoals Stijn Bruers worden ze – we kunnen dat met grote zekerheid zeggen – maar zelden gemaakt. De Kempenaar is doctor in de natuurkunde, in de moraalfilosofie en werkt aan de KU Leuven aan zijn derde doctoraat, in de economie – dat doet hij omdat hij gelooft dat hij door economisch onderzoek te verrichten de wereld en de medemens het beste kan helpen.

Om diezelfde reden schenkt hij elke maand vijftig procent van zijn inkomen aan goede doelen. Slecht verdient een academisch onderzoeker niet, maar toch: de hélft van je inkomen wegschenken? Dat is voor weinigen weggelegd. “Ik wil er zeker niet mee opscheppen”, zegt Bruers. “Ik zeg ook absoluut niet dat iedereen de plicht heeft om dat te doen. Maar ik voel mij daar comfortabel bij, omdat ik weet dat er met dat geld veel goeds gebeurt. Ik hoef ook niet te weten welke mensen of dieren ik precies gered heb om mij goed te voelen bij die liefdadigheid.”

Bruers is de drijvende kracht achter de Belgische tak van de internationale beweging die aan Effectief Altruïsme doet. “Mensen helpen graag andere mensen”, zegt hij. “Dat willen we allemaal graag. Maar met sommige acties kun je meer levens redden dan met andere. In de praktijk kiezen we vaak op ons gevoel. En daar is niets mis mee. Iedereen doet wel eens aan liefdadigheid omdat hij persoonlijk door een drama geraakt wordt. Dat zien we nu in Wallonië. Aan vrijwilligers die daar gaan helpen, vragen we niet waarom ze niet in Afrika slachtoffers van hongersnood gaan helpen. Maar effectieve altruïsten hebben nog een extra potje geld waarmee ze aan liefdadigheid doen, zeg maar: het potje voor goede doelen waarvan aangetoond is dat ze relatief het meeste leed voorkomen.”

Behalve een verzamelaar van doctoraten is Bruers een veelschrijver. Hij publiceerde tot dusver negen boeken, vaak over ethiek, voeding en dierenleed. Vorig jaar verscheen dan Open grenzen, over de ethiek en economie van vrije migratie – een ronduit revolutionair werk, waarover straks meer. Eerst naar zijn titel van drie jaar geleden: Beter worden in goed doen, over hoe je dankzij effectief altruïsme je impact kunt vergroten.

Waar gaat uw geld nu naartoe?

“De laatste tijd kies ik voor sterk verwaarloosde goede doelen, die vooral met dieren te maken hebben. De meeste mensen doneren om andere mensen te redden. Ik geef nu aan onderzoek naar de ontwikkeling van kweekvlees: dat is een erg effectieve vorm van liefdadigheid, omdat er dierenleed mee kan worden vermeden. Hoe sneller je dat kweekvlees op de markt kan brengen, des te sneller je dat leed vermindert. Grof geschat kun je met één euro het toekomstige leed van honderd dieren vermijden.”

Hoe zwaar weegt het verbod op onverdoofd slachten, qua vermijden van dierenleed?

“Door de bril van de effectieve altruïst is het belangrijker om voor minder leed in de kippenkweek te ijveren, bijvoorbeeld. Het aantal kippen dat elk jaar door botbreuken en andere aandoeningen en ziekten sterft, overtreft ruimschoots het aantal dieren dat bij het Offerfeest wordt geslacht.”

Is de jacht een vorm van onverdoofd slachten?

“Uiteraard. Puur ethisch gesproken is dat precies hetzelfde. Zowel onverdoofd slachten als jagen zijn ethisch onverantwoord. De jager bedwelmt het dier niet voor hij het doodt, en vaak duurt de doodsstrijd lang, omdat de dieren niet meteen bewusteloos zijn. Dus ja, in beide gevallen gaat het om onverantwoord leed. Maar onze industriële pluimveeteelt veroorzaakt veruit het meeste leed, dus daar ligt nu mijn focus.”

Stijn Bruers: ‘Die keuze moet je inderdaad de facto maken: het virus of het vaccin. Tenzij je héél geïsoleerd kunt leven.’   Beeld Stefaan Temmerman
Stijn Bruers: ‘Die keuze moet je inderdaad de facto maken: het virus of het vaccin. Tenzij je héél geïsoleerd kunt leven.’Beeld Stefaan Temmerman

Uit onderzoek van effectieve altruïsten blijkt dat een kleine minderheid van de goede doe­len veel effectiever zijn dan de grote meerder­heid ervan. Hoe kies je het beste goede doel?

“Niet alles kan perfect worden uitgerekend – de opbrengst van politiek lobbywerk, bijvoorbeeld. Maar veel is wel te berekenen: hoelang je een kind tegen malaria kunt beschermen met een muskietennetje dat werd behandeld met insecticide, en dat maar één euro kost – om maar iets te noemen. Sommige effectieve altruïsten besteden hun geld daaraan: een grote kans op een kleine, reële impact. Anderen nemen meer risico en aanvaarden een kleine kans op een grote impact. Op websites zoals givewell.org vind je goede doelen waarvoor men heeft berekend hoeveel levens je met één dollar redt.”

De Australische filosoof Peter Singer, die met Animal Liberation mee de grondlegger is van de dierenrechtenbeweging, schreef een beroemd artikel waarin hij zegt dat het laten verdrinken van een kind eigenlijk hetzelfde is als het laten sterven van kinderen als je weet dat je met liefdadigheid hun leven kunt redden.

“Nogmaals, wij proberen schuldgevoelens te vermijden. Wij zien effectieve goede doelen meer als een opportuniteit dan een verplichting. Maar we weten dat mensen die echt een leven hebben gered, dat op hun sterfbed ervaren als een van de meest zin­gevende ervaringen van hun leven. Vraag dat maar eens aan brandweerlieden. Zo kan ook effectieve liefdadigheid een buitengewone ervaring zijn, als je weet dat je bijdrage echt een verschil heeft gemaakt. Een mens redden geeft zin aan je leven.”

Maar heel weinig mensen zijn bereid om tien of twintig, laat staan vijftig procent van hun salaris te schenken.

“Ik vraag bij het begin van lezingen altijd hoeveel geld mensen bereid zijn om op te offeren voor de ervaring een kind te hebben gered. Ik doe dat dan met een gedachte-experiment: stel, er verdrinkt een kind en je kunt het redden, maar terwijl je dat doet, verlies je wel je portefeuille, of wordt die gestolen. Hoeveel mag het je kosten om een mensenleven te redden? Het bedrag dat meestal uit zo’n discussie en rondvraag komt, is iets meer dan 3.000 euro.”

Anderhalf mediaan nettomaandloon.

“Zo stel ik het ook graag voor: hoeveel maanden ben je bereid om gratis te werken als je zeker weet dat je daarmee een mensenleven redt? Ik probeer dan het redden van een onbekend leven aan de andere kant van de wereld te vergelijken met het redden van een kind van de verdrinkingsdood. Het is iets heldhaftigs, als het ware.”

Laten we even naar de actualiteit gaan: hoe kijkt u naar de vaccinaties?

“Ik was heel trots toen ik in het vaccinatiecentrum was. Die collectieve wil om het virus klein te krijgen, de vriendelijkheid van het personeel – allemaal ontroerend en prachtig. Natuurlijk is het zo dat we nu moeten zorgen dat de rest van de wereld gevaccineerd kan worden. Het is nu zeer effectief om geld te schenken aan organisaties zoals Unicef, die voor wereldwijde vaccinatie ijveren. Dat is niet alleen altruïstisch, maar ook in ons eigen belang: zo kunnen we nieuwe varianten maximaal vermijden.”

Op uw blog las ik een interessant stuk over hoe je antivaxers kunt proberen te overtuigen om zich toch te laten vaccineren.

“Die ambitie is te groot, denk ik. Echte antivaxers kun je moeilijk overtuigen. Er wordt volop psychologisch onderzoek naar gedaan. Mijn stukje was een gedachte-experiment. Beeld u in dat we niet alleen het huidige vaccin hebben, maar ook een inhalatievaccin, dat we zelf produceren. Mensen ademen minuscule vaccindeeltjes in, waardoor hun lichamen tot een soort vaccin­fabriekjes worden omgebouwd en ze op hun beurt vaccindeeltjes uit­ademen. Zo gaan mensen vanzelf elkaar vaccineren. Dat kost niets, dus farmabedrijven verdienen er geen geld aan. We noemen het Sars-CoV-2.”

Het virus zelf!

“Precies. Antivaxers krijgen liever op een natuurlijke manier immuniteit, dus dat kan via deze weg. Door besmet te raken met het virus. Je kunt er wel niet aan ontsnappen, dus het is verplicht voor iedereen. En er is een serieus nadeel aan verbonden: het is nogal dodelijk. Ongeveer één procent van de mensen die het inhalatievaccin krijgen, sterft.”

Daar kiezen antivaxers dus voor: het virus. Wie zich niet laat vaccineren, zal vroeg of laat besmet raken.

“Die keuze moet je inderdaad de facto maken: het virus of het vaccin. Tenzij je héél geïsoleerd kunt leven, maar ik denk niet dat antivaxers zich de komende jaren zullen afzonderen. Het punt is dat je met dat gedachte-experiment alle argumenten van antivaxers kunt weerleggen. Zijn de vaccins die we injecteren onvoldoende getest? Dat inhalatievaccin werd niet getest.”

Een rare vraag misschien, maar vindt u het geoorloofd om straks aan mensen te vragen of ze al dan niet gevaccineerd zijn? Stel: je hebt een vergadering voor het werk en twijfelt of iedereen wel de prikken heeft gehad.

“Ja, ik vind dat die vraag zeker moet kunnen. Die cultuur moeten we creëren. We zouden geen schroom mogen hebben om elkaar die vraag te stellen. Het zou zelfs goed zijn als mensen die wat meer durven, het goede voorbeeld geven, zodat iedereen zich op den duur comfortabel voelt bij die vraag.”

Is het geen kwestie van medisch geheim?

“Nee, omdat het gaat om een toestand die een directe impact kan hebben op de gezondheid van anderen. Wie gevaccineerd is, heeft een veel kleinere kans om met dit dodelijke virus geïnfecteerd te zijn. Dat soort informatie is dus geen medisch geheim. Laat ik een vergelijking maken: beeld u in dat een rijbewijs niet verplicht zou zijn en u mij een lift aanbiedt. In dat geval zou ik pas bij u in de auto stappen als u mij hebt verzekerd dat u wel degelijk een rijbewijs hebt.”

Hoe verklaart u dat veel intelligente mensen antivaxer zijn?

“Wie intelligent is, kan snel veel informatie verzamelen om een verhaal in elkaar te knutselen dat hun wantrouwen, dat ze van nature al meer hebben dan anderen, nog bevestigt. Wie intelligent is, kan niet per se kritisch denken. Die twee eigenschappen zijn niet noodzakelijk met elkaar verbonden.”

Nee, dat is raar.

“Dat wordt nog volop onderzocht, maar behalve een intelligentiequotiënt zou er ook een rationaliteitsquotiënt kunnen bestaan: een RQ, dat hoog is bij mensen die een accuraat wereldbeeld hebben en een consistente visie op de doelen die ze willen bereiken. Dat is een heel andere vaardigheid dan raadsels uit een IQ-test oplossen.”

BIO • geboren in Herentals op 1 februari 1981 • doctor in de ­natuurkunde en de moraalfilosofie • doctoreert ­momenteel in de economie aan de KU Leuven • voorzitter Effectief Altruïsme België • schreef negen boeken en blogt ­regelmatig • alle informatie op stijnbruers.word­press.com

Laten we dan eens dat andere thema aan­snijden, waarover uw laatste boek gaat: open grenzen. Men zegt soms dat niemand daar­voor pleit, maar u doet dat wel.

“Ik blijf pragmatisch, want ik besef dat migratie kan leiden tot racisme en fenomenen zoals de brexit en Donald Trump. Maar als je daar fundamenteel over nadenkt, zijn open grenzen een zeer effectief altruïstisch idee. De ongelijkheid qua vaccinaties, waar we het over hadden, is een globale ongelijkheid. De reden waarom miljarden mensen geen geld hebben voor een vaccin, is omdat ze niet zomaar kunnen migreren naar plekken waar ze meer kunnen verdienen. Gesloten grenzen zijn een mondiale vorm van discriminatie.”

Maar zouden open grenzen niet te veel mensen op de been brengen?

“Daar bestaan cijfers over. Ongeveer 600 miljoen mensen zouden willen migreren naar Europa, Amerika of Australië. Dat is nog geen tiende van de wereldbevolking. Door dat te verhinderen, lijden we zowel ethisch als economisch enorme verliezen. Als mensen vrij zouden mogen kiezen waar ze wonen en werken, zou de globale welvaart kunnen verdubbelen. We laten miljarden dollars zomaar op straat liggen door de grenzen dicht te houden. Met open grenzen kunnen we de armoede uitroeien.”

Maar, zo luidt dan het tegenargument, wat als hier honderden miljoenen mensen voor de grenzen staan. Dat kunnen wij toch niet aan?

“Toch wel. Europa zou de komende decennia makkelijk een paar honderd miljoen migranten aankunnen. Als je denkt dat de winst van de ene verlies is voor de andere, dan loopt het fout en kom je in de vicieuze cirkel van racisme en extreemrechts. Maar als je beseft dat beide partijen erbij zouden winnen, zowel de migranten als de huidige bewoners, dan zie je dat toch anders. Honderd miljoen migranten: dat zijn honderd miljoen extra klanten, extra werknemers en extra ondernemers die werk geven.”

Blijft de natiestaat in uw visie bestaan?

“Jawel, net zoals we vandaag ook nog gemeenten hebben, en provincies. Ik ben verhuisd van Herentals naar Antwerpen – er loopt een grens rond beide gemeenten, maar die is open voor mij. Het stadsbestuur werkt goed, dus die politieke entiteiten zouden mogen blijven bestaan. Alleen zou iedereen ter wereld mogen wonen en werken waar hij wil.”

Toch nog even praktisch: hoe pakt u die mondiale migratie aan?

“Ik zal een heel praktisch, kleinschalig voorbeeld geven. Je zou een platform kunnen bouwen waarop mensen hier contact kunnen leggen met mensen uit het zuiden die naar hier willen migreren, om te werken. Je zou een contract kunnen afsluiten: jij begeleidt hen, zorgt dat ze onze taal leren en werk vinden, en in ruil daarvoor krijg je tien procent van hun inkomen. Een bijkomend voordeel is dat mensen van hier zo nieuwkomers leren kennen en leren vertrouwen. Het is maar één voorbeeldje.”

Hoe keek u naar de recente hongerstakingen van de sans-papiers?

“Die hongerstakingen zijn uiteraard een symptoom van het huidige beleid. Die mensen werken hier soms jarenlang in het zwart, en dat is wel degelijk nadelig voor onze eigen arbeiders, omdat het de lonen naar beneden drukt. Het zou veel beter zijn hen gewoon te regulariseren en officieel aan het werk te zetten. Het gaat doorgaans om snuggere en ondernemende mensen – anders waren ze nooit tot hier geraakt.”

Wat vindt u van het middel van de hongerstaking?

“Ik heb altijd wel sympathie gehad voor bijvoorbeeld Mahatma Gandhi en het geweldloos verzet, dus ook voor de hongerstaking als actiemiddel. Uiteraard is het een vorm van emotionele chantage, maar ik zou toch geneigd zijn om dat geoorloofd te vinden, omdat het eigenlijk gaat om een vorm van wettige zelfverdediging tegen een ernstige vorm van geweld die de overheid op deze mensen toepast.”

Wat met het argument dat je door honger­stakers papieren te geven oneerlijk bent jegens de anderen, en bovendien mensen aanzet om hetzelfde te doen?

“Dat risico bestaat, dat het een strategie wordt die kan worden misbruikt. Je zou het kunnen vergelijken met een gijzeling: de overheid betaalt geen losgeld om andere potentiële gijzelnemers niet op ideeën te brengen. Anderzijds vind ik het onrecht jegens de mensen zonder papieren hier zo groot dat ik het beter vind om die toegevingen wél te doen. Als je de hongerstakers redt, is dat oneerlijk tegenover anderen. Als je ze niet redt, is dat oneerlijk tegenover de hongerstakers. Er is altijd een vorm van onrecht.”

Tot slot nog even naar hét thema van de komende decennia: de klimaatopwarming. Hoe staat u in dat debat? Is het aan de overheid om grote ingrepen te doen, of kunnen we als individu allemaal ons steentje bijdragen?

“Ik kijk in de eerste plaats naar mijzelf als individu. Dat is voor u en uw lezers denk ik ook de interessantste manier om ernaar te kijken. De meesten onder ons zijn immers geen minister. (lacht) Er zijn veel dingen die je kunt doen die oneindig kosten­effectief zijn, omdat ze niets kosten en toch duidelijk iets opleveren. Minder of geen vlees eten, bijvoorbeeld. Zelf ben ik veganist. Groenten en fruit zijn niet alleen goedkoper dan vlees, ze zijn ook gezonder en beter voor het klimaat. De verwarming een graadje lager zetten levert je ook gauw honderd euro besparing op. Wat vaker de fiets in plaats van de auto – opnieuw een paar honderd euro. En wat je uitspaart, besteed je aan goede doelen.”

Zijn er effectieve goede doelen voor het klimaat?

“Alles wat te maken heeft met clean technology, die dus uitstootvrij is. We hadden het al over kweekvlees, maar ook onderzoek naar nieuwe energiebronnen is belangrijk.”

Maar is dat nog wel lief­dadig­heid? Is dat niet meer een kwestie van ondernemerschap, start-ups en aandelen kopen?

“Het probleem is dat er momenteel nog veel te weinig interesse van privé-investeerders is om onderzoek naar nieuwe technologieën te financieren. Het gaat om investeringen die misschien pas over twintig of dertig jaar of zo hun vruchten zullen afwerpen, en dat duurt veel te lang voor de meeste investeerders. Als we helemaal klimaatneutraal willen worden, is er bijvoorbeeld onderzoek nodig naar nieuwe kernreactoren. We zullen het Afrikaanse continent, China en India de komende decennia een enorme toename in energieverbruik moeten gunnen. Dus dat onderzoek is nodig. Eigenlijk moet de overheid dat financieren.”

Zoals de overheid de ontwikkeling van vaccins heeft gefinancierd.

“Precies. Als het alleen van de farmaceutische industrie had afgehangen, waren er vandaag niet zoveel werkzame covidvaccins geweest. De overheden hebben een groot deel van de investeringen opgevangen. Dat moet ze op meer vlakken doen. Op dit moment gaat maar één procent van onze welvaart naar onderzoek en ontwikkeling. Dat bedrag moet omhoog. Met een wereldwijde koolstoftaks, die ook goed is voor het klimaat, kan daarvoor het nodige geld worden verzameld.”

Hoe staat een effectieve altruïst tegenover extreme rijkdom? Er is Bill Gates, die een groot deel van zijn vermogen aan liefdadigheid schenkt. Maar er zijn ook Richard Branson en Jeff Bezos, die ermee naar de ruimte vliegen. Is die extreme rijkdom niet haast pervers te noemen?

“Die vraag zouden we economisch moeten bekijken: zouden onze overheden dat geld beter besteden dan die superrijken? Oké, Bezos vliegt naar de ruimte, maar Gates geeft de helft van zijn vermogen weg. Zou de effectiviteit van de overheid groter zijn dan die van het team Gates-Bezos? Ik weet dat eerlijk gezegd niet. Ik lig daar persoonlijk ook niet zo van wakker. Er wordt wel onderzoek gedaan naar manieren om de superrijken beter te belasten, maar dat onderzoek ken ik niet zo goed.

“Ik denk dat de wereld met open grenzen een betere plek zou kunnen zijn. Met één uitzondering: mensen die in de cel zitten. De grens van de gevangenis moet uiteraard gesloten blijven.”

Lees ook andere interviews in de reeks Toekomstdenkers

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234