Zondag 22/09/2019

'Die eenzaamheid van Margaret Thatcher, die moest ik uitspelen'

Ze speelt Thatcher beter dan levensecht in The Iron Lady, inclusief die subtiele beweging van de onderlip. Gesprek met een actrice buiten categorie. Samuel Blumenfeld

eryl Streep is niet op haar gemak. Het beklemmende gevoel besluipt haar 's ochtends bij het lezen van de kranten en bereikt zijn hoogtepunt bij het vallen van de avond, als het televisienieuws passeert. "Ik heb dat lawaai in mijn hoofd, een alarmsignaal dat ik met de grootst mogelijke aandacht beluister", verzekert de actrice.

Dat signaal ging voor het eerst af tijdens de opnamen van Silkwood (1983) van Mike Nichols. Ze speelde daarin de hoofdrol, een werkneemster van een plutoniumfabriek in Oklahoma die in niet opgehelderde omstandigheden om het leven komt, nadat ze zich vragen had gesteld over strafbare feiten op haar werkplek.

Toen de actrice een huis in Connecticut kocht om er te gaan wonen met haar man en haar vier kinderen, had ze eerst een landkaart opengevouwen, daarop spelden geprikt en verbonden met touwtjes, om zich ervan te verzekeren dat er geen kerncentrale lag op minder dan 120 kilometer in de omtrek. Na de mislukte aanslag op het World Trade Center in februari 1993 verliet de actrice New York. Het brein achter de aanslagen, Ramzi Yousef, had verklaard: "Voor dat World Trade Center kom ik nog wel eens terug." Meryl Streep: "Ik was ongetwijfeld een van de enigen die dat geloofden. Ik wist zeker dat hij zou terugkomen, hij of iemand anders."

Meryl Streep kwam in de zomer van 2001 terug naar New York, om te acteren in De meeuw van Tsjechov. Een fundamentele ervaring, zegt ze zelf. De zo eigen manier waarop Tsjechov zijn personages vaag hoopvol doet verwachten, met de bijna-zekerheid dat er niets goeds staat aan te komen, paste volgens haar perfect bij de tijdgeest.

Op 9 september van hetzelfde jaar ging ze opnieuw in Manhattan wonen. Twee dagen later zag ze vanuit haar appartement in Greenwich Village hoe twee vliegtuigen zich in de Twin Towers boorden.

Tien jaar later woont ze nog altijd in Greenwich Village. "Toch kan me hier niets meer gebeuren", zegt de actrice.

Extreem stipt

Ook in haar beroep is Meryl Streep nooit helemaal op haar gemak. Ze denkt met weinig plezier terug aan de eerste draaidag van The Iron Lady in de Pinewood-studio's in de buitenwijken van Londen. Het was precies een jaar geleden, in januari 2011. Een sneeuwstorm had haar opgehouden; ze arriveerde een dik uur na de rest van de crew. Voor haar was dat een vernedering, want ze staat net zoals Margaret Thatcher bekend om haar extreme stiptheid. "Ik was zo beschaamd, ik voelde me verschrikkelijk Amerikaans. De acteurs bekeken me van ver, en ik dacht: zo moeten de mannen Thatcher bekeken hebben toen ze aankwam in het parlement."

In de loop van de eerste week wilde regisseuse Phyllida Lloyd een sequentie opnemen waarin de Britse eerste minister een lange toespraak hield voor de vertegenwoordigers van het House of Commons. Nu was Streep wel in haar element. Het voelde aan alsof ze in de ring of de arena moest stappen, ze ging helemaal op in het sportieve aspect van de uitdaging. Opnieuw zat ze in de huid van de challenger, terwijl ze als actrice nochtans weinig meer te bewijzen had. Ze deed het uitstekend, die dag. Ze weet dat. Maar ze had geen keuze. Als ze maar minnetjes presteerde, dan had haar dat de minachting van de crew opgeleverd. Ze moest excelleren.

Bij de aanvang van haar carrière dacht de actrice dat haar talent haar toekomst verzekerde. Aan de toneelschool van Yale nam ze gemakkelijk de maat van haar medestudenten door het gemak waarmee ze teksten uit het hoofd leerde. Twee docenten waren zo onder de indruk van de begaafde leerling - die vastbesloten leek haar talent ten volle te ontwikkelen - dat ze besloten haar te onderwerpen aan wat in hun ogen de ultieme test was: een lezing van Freule Julie van August Strindberg. "Als je eromheen gaat, wordt het een ramp. Je kunt je niet verstoppen, alles rust op je schouders. Ik had Strindberg nog nooit gelezen, en ik had heel weinig tijd om me voor te bereiden." Na tien minuten lezen wierp Meryl Streep een blik op haar docenten, die volledig overrompeld waren door haar interpretatie.

Gezag op de set

Na een veelbelovend filmdebuut in The Deer Hunter (1978) van Michael Cimino, Manhattan (1979) van Woody Allen en Kramer vs. Kramer (1979) van Robert Benton wilde de actrice bewijzen dat ze een ander ruimte-tijdvak aankon dan het Amerika van de jaren zeventig. Ze nam een dubbelrol aan in The French Lieutenant's Daughter (1981) van Karel Reisz, een adaptatie door Harold Pinter van een roman van John Fowles. Ze speelde er een actrice in die een film aan het opnemen is, en een jonge Engelse die verliefd is op een paleontoloog in het victoriaanse Engeland.

Na een reeks ondersteunende rollen wilde ze bewijzen dat ze een film kon dragen. Ze deed dat met verve: ze sleepte een Golden Globe voor beste actrice in de wacht, alsook een British Academy Award. Om de juiste tongval van het negentiende-eeuwse Engels onder de knie te krijgen, sloot Streep zich een paar dagen op met een dictieleraar en las ze constant hardop Jane Austin en George Eliot. Toen hij haar haar eerste scène in kostuum had zien spelen, vertrouwde een geïmponeerde Karel Reisz haar toe: "De acteurs voelden zich gegeneerd in hun victoriaanse kleding. Maar jij niet. Het kostuum bevrijdt je."

Meryl Streep nam het compliment letterlijk en greep het aan om meer gezag te krijgen op de set. Haar tegenspeler, Jeremy Irons - niet meteen een 'beperkt' acteur - kon op een bepaald moment niet de nodige concentratie opbrengen in een scène waarin hij toekijkt terwijl zijn maîtresse aan het slapen is. "Ik heb hem vastgegrepen, door elkaar geschud, en ik heb gezegd: 'Ik weet dat het moeilijk is, zelfs enorm moeilijk, maar je moet erin slagen.'" Op dezelfde manier voelde Streep tijdens de opnamen van The Iron Lady dat Jim Broadbent, die haar echtgenoot speelt, de foute richting op ging. "Zijn anti-Thatcher-gevoelens namen zijn personage in beslag. Hij verwarde het leven met de film. Ik wilde dat hij in de film zat. Ik heb het in de hand genomen en heb hem gewezen op de wezenlijke aspecten van zijn rol. Op voldoende duidelijke wijze, zodat de boodschap doordrong."

Haar territorium afbakenen, haar desiderata definiëren, haar wetten opleggen, voor de actrice is het een defensieve tactiek. Een manier om te overleven in de mannelijke jungle die de filmwereld is. Tijdens de opnamen van The Bridges of Madison County (1995) had ze het gevoel dat Clint Eastwood, haar tegenspeler, haar meer bekeek als regisseur - hij regisseerde de film ook - dan als acteur en alter ego. "Clint zei dingen zoals: 'Buk je, raap dat op. Haast je, ik heb het meteen nodig.' Ik verdroeg dat toontje niet, niet van hem, niet bij mij." Eastwood, die de gewoonte heeft naar zijn ploeg te luisteren en overigens uitstekend omgaat met actrices, verontschuldigde zich en veranderde zijn houding.

Maar het loopt niet altijd van een leien dakje. Toen ze Kramer vs. Kramer aan het opnemen waren, riep Dustin Hoffman haar tijdens een scène toe: 'Ik ga je vermoorden!" "Hij heeft het nodig om rivaliteit te creëren om het beste van zichzelf te geven. Ik respecteer dat. Het is gezond. Maar het raakte mij. Ik heb hem duidelijk gemaakt dat het hem weinig zou opleveren als ik bang was."

Maar de discussies beperkten zich niet tot de opnameset. Meryl Streep eiste dat haar rol als vrouw die van de ene op de andere dag haar man en haar kind in de steek laat in gunstigere zin herschreven werd. "Ik wilde niet dat mijn personage zou overkomen als een afschuwelijke feeks die gespeend is van elk moederlijk instinct."

Toen ze de film aan het voorbereiden was, had Streep aan haar moeder gevraagd of het ooit in haar hoofd was opgekomen haar gezin in de steek te laten. Ze schrok heel hard van haar antwoord. Ja, haar moeder en al haar vriendinnen van haar generatie hadden ooit met de gedachte gespeeld om hun gezinsleven op te geven om een professionele carrière uit te bouwen. "Het was een kwestie die speelde aan het eind van de jaren zeventig, een taboe dat doorbroken werd. Ik sprak met tientallen vrouwen. Vooral het verhaal van een vrouwelijke rechter, moeder van vijf kinderen, die het huishouden combineerde met een succesvolle carrière, maakte indruk op mij. Men had haar altijd voorgehouden dat ze haar professionele leven moest verzoenen met haar gezinsleven. En als ze daar niet in slaagde? Waarom moeten alle vrouwen daarin slagen? Wat gebeurt er als een vrouw kiest voor haar beroepsleven? Moeten we haar daarvoor veroordelen? Het was dat personage dat ik op het scherm wilde krijgen."

Ze spreekt met verstikte stem. Haar bleke huid krijgt een blos. Enkele seconden lang is ze opnieuw mevrouw Kramer.

De actrice herinnert zich haar gemengde gevoelens toen Margaret Thatcher in 1979 eerste minister werd. Ze keurde haar ideeën niet goed, vond dat ze te dicht aanleunde bij Ronald Reagan. En ze vond haar kapsel maar niks. "Het toppunt van slechte smaak! Ik zou me nog liever van kant maken dan één dag met zo'n verschrikkelijk coupe buiten te komen."

Aan de andere kant bekeek ze de gebeurtenis ook als vrouw. "Voor de eerste keer leidde het algemeen stemrecht tot de overwinning van een vrouw in een westers land. Ik was heel trots. De wereld was dus veranderd. Thatcher had een opening gevonden waar na haar ook andere vrouwen door konden glippen. De argwaan van de mannelijke wereld tegenover haar had haar extra energie gegeven om het te halen in haar kamp."

Wanneer ze die bedenking maakt, spitst Streep de lippen. Alsof de woorden de gedachte overtreffen. Opnieuw kleuren haar wangen rood. "Nooit is een eerste minister zo lang aan de macht geweest in Groot-Brittannië. Het is ongelofelijk. Aan de top blijven, was heel straf."

Waarna haar gelaat weer de gebruikelijke bleke kleur aanneemt. "Aan de top blijven als vrouw is zelfs nog straffer."

Om de rol voor te bereiden, sprak Meryl Streep met de rivalen van de Iron Lady bij Labour, en ook met haar medewerkers. Een bedenking van een oud-minister van Thatcher heeft haar bijzonder geraakt. "Als ik een van haar karaktertrekken moet uitspelen, welke zou u dan kiezen?", vroeg ze hem. "Haar eenzaamheid", antwoordde haar gesprekspartner. "De functie veroordeelt je tot de eenzaamheid. Voeg daarbij dat je een vrouw bent, en een outsider binnen je eigen partij, en je weet dat je je moet voorbereiden op de absolute eenzaamheid. Thatcher ging nooit naar etentjes, ervan overtuigd dat ze tien keer harder moest werken dan een man om stand te houden. Ze kwam als eerste aan op het werk, en vertrok als laatste. Ik heb dat beeld van haar alleen in haar kantoor, met niemand in de buurt."

Stollende glimlach

De ster van The Iron Ladymaakte zelf ook wel degelijk haar huiswerk. Ze lasen annoteerde de drie boeken van Woodrow Wyatt, een journalist en vertrouweling van Thatcher, die de politica volgde en raad gaf vanaf haar verkiezing tot haar val in 1990. Én zeverslond de biografieën van de eerste minister van de hand van Hugo Young en John Campbell.

De memoires van Carol Thatcher stuurden Streep in de richting die ze uit wilde. De dochter van de ex-premier beschrijft er het geheugenverlies van haar moeder dat haar vanaf 2002 begon te overvallen en haar dwong zich terug te trekken uit het openbare leven. Voor Streep, die de valkuilen van een tendentieuze film wilde ontwijken, gaf dat de doorslag. Alles vertrekt van daar, met een Iron Lady die haar zekerheden ziet wegvallen. Dat is het vertrekpunt om haar levensloop te reconstrueren. Haar opgang in de politieke wereld. Haar intrede in Downing Street 10. Haar eigenzinnige gedrag op een ministerraad waar haar conservatieve collega's tot wanhoop gedreven werden door haar onbuigzaamheid en zich afvroegen of ze in een nachtmerrie terechtgekomen waren. De Falklandoorlog in 1982. Haar economisch beleid, dat werd gekenmerkt door privatiseringen en harde confrontaties met de vakbonden. De bomaanslag van het IRA op het Grand Hotel in Brighton die haar bijna het leven kostte. De lange mijnwerkersstaking van 1984-1985.

De interpretatie van Meryl Streep overtreft zoals steeds het gewone. Ze kruipt op verbluffende wijze helemaal in haar personage, neemt de typische manier van spreken over, die subtiele beweging van de onderlip als Thatcher gesproken had, de glimlach die lijkt te stollen, haar onberispelijk savoir-vivre tegenover haar entourage, de kilheid waarmee ze haar ministers behandelde. Maar het meest opmerkelijke zie je niet op het doek. Het is de manier waarop de actrice raakpunten vindt met haar model. Ook zij heeft zich moeten bewijzen in een door mannen gedomineerde wereld.

Meryl Streep heeft Margaret Thatcher één keer aan het werk gezien, tien jaar geleden. De actrice was een van haar dochters aan het helpen om zich te installeren in de North- western University in Evanston in Illinois en zag een affiche die een lezing aankondigde van de Britse ex-premier op de campus. Zo'n gelegenheid mocht ze niet laten voorbijgaan.

Fundamenteel was de actrice het oneens met zowat alles wat Margaret Thatcher zei. Maar de vorm van de uiteenzetting van de Iron Lady, haar talent om in lange volzinnen te praten, om heel precies op vragen te antwoorden, om naar argumenten te luisteren en die te weerleggen, maakte indruk op de actrice. Ze werd ook getroffen door de manier waarop de oud-politica haar ademhaling beheerste. "Ze beschikte over een enorme ademreserve", herinnert ze zich. "Aan de toneelschool leerden onze docenten ons dat je een monoloog van Shakespeare in één adem moet kunnen opzeggen. Het is de meest efficiënte manier om ervoor te zorgen dat het publiek het begrijpt. Ik ben er nooit helemaal in geslaagd. Maar Thatcher had dat zeker gekund. Ik heb op die adem moeten oefenen om haar te spelen."

Om zich de kenmerkende stem van de Iron Lady eigen te maken, sloot Streep zich een week lang op in een kamer met diverse audio-opnamen van Margaret Thatcher. Dienbladen met eten werden voor haar deur gezet. Tot ze de toon en de ademhaling beheerste. "De stem is de uitwendige manifestatie van het innerlijke van het personage. Zonder de stem heb je niets."

Een vergelijkbaar isolement zocht ze op om het Poolse accent juist te krijgen van het personage Sophie dat ze speelde in Sophie's Choice (1982). "Haar stem was de uitdrukking van haar vrouwelijkheid, maar het accent deed haar aanklacht doorschemeren."

Ze ging ook de confrontatie met zichzelf aan om de sleutel te vinden voor de vereenzaamde jonge vrouw in The Deer Hun- ter, die verloren loopt in een arbeidersstad in Pennsylvania en slingert tussen Robert De Niro en Christopher Walken. Streep slaagde er niet in de motieven van haar personage te achterhalen. Ze stond te ver van haar. "Ik dacht aan mijn humanioravriendinnen die droomden van hun droomprins. In de film wacht Linda op de terugkeer van haar man uit Vietnam. Het is haar beste vriend die terugkomt, Robert Niro, en ze verwacht dat die het leven van hen beiden in handen zal nemen."

Toen haar moeder haar vroeg hoe het voelde om met de ster van Taxi Driver te spelen, antwoordde ze oprecht: "Ik ben Robert De Niro niet tegengekomen." Ze had alleen kennisgemaakt met een Vietnamveteraan. Buiten de opnameset wilde ze niets meer horen over haar tegenspeler. En nog minder over haar breekbare personage.

Dat was aan het begin van haar carrière, zowat haar eerste filmrol. Voor ze naam maakte. Voor ze besloot alle vrouwen van de wereld te vertolken, op voorwaarde dat die allemaal op hun manier ijzeren dames zijn.

The Iron Lady draait vanaf 15 februari in de bioscopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234