Vrijdag 20/09/2019

Zorgbudget

‘Die controleur heeft hoogstens een kwartiertje in mijn living gezeten’: chaos bij toekenning zorgbudget

Lizzy De Cnodder (64) kreeg een zorgbudget, maar dat werd ingetrokken. ‘Mijn zicht is er sindsdien op achteruit­gegaan. Dat maakt het zo vreemd dat ik eerst wel de premie kreeg en nu niet meer.’ Beeld Wouter Van Vooren

De manier waarop het Vlaamse zorgbudget wordt toegekend, leidt tot chaos en willekeur. Dat blijkt uit een rondvraag van De Morgen. ‘Eerst kreeg ik wel een premie, dan plots niet meer.’

Agnes* is 84 en bijna blind. Twee jaar geleden werd haar een maandelijks zorgbudget van 130 euro toegekend via de zorgkas van de Christelijke Mutualiteit, maar eind 2018 raakte ze dat weer kwijt. Met het bedrag kocht ze loepen, sprekende huishoudtoestellen en betaalde ze chauffeurs van de Minder Mobielen Centrale om zelfstandig te kunnen wonen. Daarna vielen die kosten weer op haar eigen schouders.

De herziening roept bij Agnes vragen op over de objectiviteit van de Vlaamse zorgverzekering. “De vrouw die moest oordelen of ik mijn zorgbudget kon behouden, heeft hoogstens een kwartiertje in mijn living gezeten. Ik had de indruk dat ze haar vragen dubbelzinnig stelde. Alsof ze vooraf had besloten dat ze me te weinig punten zou geven.” 

Drie budgetten

Concreet bestaan er in Vlaanderen drie zorgbudgetten: eentje van 130 euro per maand voor zwaar zorgbehoevenden, eentje tot 583 euro per maand voor ouderen met een zorgnood, en eentje van 300 euro per maand voor mensen met een handicap. De eerste categorie is veruit de grootste. In 2017 kregen 261.061 mensen een budget van 130 euro per maand. 

Om dat zorgbudget te krijgen, moest je minstens 35 punten scoren op de zogenaamde ‘BEL-profielschaal’. Die geeft de graad van je zorgbehoefte aan. Als je bijvoorbeeld niet kan koken, wassen of zelfstandig naar het toilet gaan, krijg je punten. Dat gebeurt op basis van je antwoorden op een vragenlijst die peilt naar lichamelijke, geestelijke en sociale zorgnoden.

Wie precies de vragen stelt, varieert. Soms gaat het om een maatschappelijk assistent van het ziekenfonds, een thuisverpleger of de dienst voor gezinszorg. Maar voor extra controles schakelt de overheid het bedrijf Mediwe in. Dat gaat in opdracht van de overheid na of de persoon in kwestie nog recht heeft op de financiële ondersteuning die werd toegekend.

Cijfers van het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid tonen dat vorig jaar 19,9 procent van de begunstigden die een tweede controle kregen hun zorgbudget weer moesten inleveren. Zij haalden eerst 35 punten of meer, maar kregen daarna een lagere score. “Het lijkt misschien veel, maar dat komt omdat die controles hoofdzakelijk gebeuren bij randgevallen: mensen die maar net het minimale aantal punten behaalden”, zegt woordvoerder Joris Moonens. Het percentage ligt significant hoger dan in 2016 (15,66 procent) en 2017 (16,07 procent).

In totaal werden er in 2018 ongeveer 4.500 extra controles uitgevoerd. Zo haalde Agnes bij de hercontrole door Mediwe plots nog maar 33 punten op de BEL-profielschaal, omdat ze volgens de inspecteur nog zelf kon koken terwijl de zorgkas anderhalf jaar eerder had vastgesteld van niet. Een kwestie van interpretatie, zegt ze. “Iemand van Familiehulp kookt voor mij. Als zij er niet is, laat ze eten achter in de vriezer, zodat ik het kan opwarmen. Maar zonder haar hulp en die van de kinderen lukt het niet.” 

Verwarrend

Ook Eddy Schelfhout (41) vindt dat de gestelde vragen soms verwarrend kunnen zijn. “De vragen zijn zwart-wit, terwijl het vaak niet zo eenduidig is. ‘Kun je een microgolfoven bedienen?’ Uiteraard kan ik dat, denk ik dan. Ik kan een bord erin zetten en op de knopjes duwen. Het is pas achteraf dat je beseft dat je niet in staat bent om dat warme bord er ook weer uit te halen.” 

Anja Declercq, projectleider en hoogleraar bij LUCAS (KU Leuven), hoort zulke verhalen wel vaker. Volgens haar laat de huidige schaal speling toe, waardoor een score deels afhankelijk is van de persoon die toevallig bij je langskomt. “Sommigen controleurs denken: ‘Als ik hier een puntje meer geef, komt de aanvrager net aan de drempel van de 35 punten’, wat zeer menselijk is. Maar de volgende controleur denkt daar misschien anders over.”

Zo raakte Agnes begin dit jaar toch opnieuw aan een zorgbudget, nadat ze beroep aantekende tegen haar herziening bij de bevoegde commissie van het Agentschap Zorg en Gezondheid. Uiteindelijk oordeelde die dat Agnes inderdaad niet zelf kan koken, waardoor ze terug aan 35 punten komt. De premies die ze intussen had gemist, werden achteraf op haar rekening gestort.

Lizzy De Cnodder (64) maakte iets gelijkaardigs mee. “De eerste keer hebben ze mijn zorgbudget plots afgenomen. Dan heb ik het nog eens aangevraagd, eerst niet gekregen en dan uiteindelijk weer wel. Maar dan ben ik er na drie jaar weer afgehaald. Nu heb ik ze al een hele tijd niet meer.” Het zicht van De Cnodder is de voorbije jaren fel achteruitgegaan. “Dat maakt het ook zo vreemd dat ik eerst wel de premie kreeg en drie jaar later niet meer.”

Lizzy De Cnodder. Beeld Wouter Van Vooren

Los van de willekeur zijn er ook andere klachten. Zo houdt het huidige systeem volgens Declercq te weinig rekening met de sociale context van een persoon, en met de vraag of diens huis aangepast is aan de zorgnood. “Bovendien gaat het om een momentopname, terwijl de situatie van mensen snel verandert. Dat zie je bijvoorbeeld bij kankerpatiënten. Als zij tijdens een chemoperiode worden getest, scoren ze hoger dan wanneer ze tussen die periodes worden getest.”

Tegen een muur

Weten hoe je de vragen moet beantwoorden, is ook cruciaal. “Eigenlijk moet je antwoorden zoals je op je slechtste dag bent, terwijl je in realiteit natuurlijk goede, slechte en heel erg slechte dagen hebt. Maar daar houden die schalen geen rekening mee”, zegt Dorien Meulenijzer (28, sp.a), voorzitter van de gemeente- en OCMW- raad in Leuven. Zij heeft een spierziekte, waardoor ze erg weinig kracht heeft in haar armen en benen. 

Meulenijzer vond de weg naar haar zorgbudget van 130 euro per maand, maar ze merkt dat veel lotgenoten tegen een muur aanlopen. Al is het maar omdat ze moeite hebben om hun eigen beperkingen te erkennen. “Ouderen proberen zich soms beter voor te doen dan ze zijn. Ze durven niet toe te geven dat ze iets niet kunnen, wat natuurlijk essentieel is bij zo’n beoordeling.” Ze pleit ervoor om tijdens een beoordeling standaard een vertrouwenspersoon van de patiënt te betrekken. “Die kan sommige antwoorden beter in een context plaatsen.”

‘Vragen zijn ambigu’

Herkenbaar, vindt Sien* (33). Haar vader krijgt sinds anderhalf jaar een zorgbudget van 130 euro per maand. Maar dat ging niet zonder slag of stoot. “Mijn papa heeft reumatoïde artritis (een gewrichtsaandoening, ADB/SV), een alcoholverslaving en een bipolaire stoornis. Maar wat hij niet heeft, is ziekte-inzicht. Hoewel hij bij zowat alles hulp nodig heeft – eten maken, boodschappen doen, zich wassen – denkt hij zelf dat hij alles nog perfect kan.”

Toen de mutualiteit iemand langs stuurde om na te gaan of hij recht heeft op de premie, zorgde Sien dat ze aanwezig was. “Ik had mijn papa ingepeperd dat hij moest benadrukken wat hij niet meer kon, in plaats van te doen alsof hij nog alles onder controle heeft. Maar hoe dan ook was het goed dat ik erbij was, want ik ben enkele keren moeten tussenkomen. Zo beweerde hij op een bepaald moment dat hij zelf zijn huis kuist. ‘Een dweiltje slaan? Geen probleem’, zei hij. Terwijl er elke week meermaals iemand moet langskomen, omdat het er anders een stort is.” 

Sowieso vindt Sien het vreemd dat zo’n belangrijke beoordeling is gebaseerd op een kort bezoekje. “Eigenlijk is het erg moeilijk om in zo’n korte tijd een beeld van iemand te hebben. In die zin had ik nog ‘geluk’ dat papa een mindere dag had. Zo had hij geprobeerd om koffie te maken, maar was dat grandioos mislukt. De koffiekan zat vol gruis en het rook verbrand. Toen de dame van de mutualiteit alsnog vroeg :‘Kun je nog koffie maken?’, kon ik een glimlach niet onderdrukken.”

Ook Sien vond de vragen erg ambigu. “Zo vroeg de dame of mijn vader makkelijk contact maakt met andere mensen. Maar: hij heeft een bipolaire stoornis. In een manische periode zal hij tegen iedere vreemde beginnen praten, terwijl hij zich in een depressieve periode net thuis opsluit. Eigenlijk zegt dat weinig over zijn sociaal netwerk.”

Haar vader kreeg een premie, weliswaar voor één jaar. Daarna moest ze heroverwogen worden. Net op het moment van die hercontrole beviel Sien van haar tweede kindje, waardoor ze er niet bij kon zijn. “Ik hield mijn hart vast. Gelukkig was hij net opgenomen in de psychiatrie, wat meteen illustreerde dat hij er niet op vooruit was gegaan, en was de sociaal werkster van het centrum bereid om bij het gesprek te zijn. Een maand later kreeg ik bericht dat hij opnieuw is goedgekeurd.”

Nieuwe test

Bij het Agentschap Zorg en Gezondheid erkennen ze dat het huidige systeem niet onfeilbaar is. “In principe zou de test ongeacht de controleur hetzelfde resultaat moeten geven, maar het blijft een menselijke beoordeling”, zegt Moonens. Daarom wordt er nu volop gewerkt aan een nieuwe schaal om het zorgbudget toe te kennen. De resultaten daarvan zouden meer uniform zijn en meer rechtszekerheid moeten bieden aan wie zorg nodig heeft.

In Dendermonde loopt momenteel een proefproject waarbij de nieuwe schaal – de zogenoemde BelRAI-screener – wordt getest. Die is afgeleid uit een bestaande internationale schaal en zou in de toekomst gelijkere en dus eerlijkere resultaten moeten opleveren. Het proefproject vloeit voort uit een Vlaamse regeringsbeslissing uit 2018. Als alles goed gaat, wordt de nieuwe schaal tegen 2021 in heel Vlaanderen uitgerold.

“We hebben in Dendermonde gekeken naar hoeveel begunstigden er met de nieuwe schaal zouden bijkomen en wegvallen, en het resultaat bleef ongeveer gelijk”, zegt Declercq, die de ontwikkeling ervan opvolgt. Al is er wel sprake van een andere beoordeling. Straks zullen mensen met een rolstoel bijvoorbeeld moeilijker een zorgbudget kunnen krijgen, terwijl dat voor mensen met psychische problemen makkelijker wordt.

Als de Privacycommissie het licht op groen zet, zal de score die iemand krijgt op de BelRAI-screener straks ook gedeeld worden met andere zorgverleners, zoals artsen, verpleegkundigen en sociaal werkers. “Dat nodigt indicatiestellers (die de ernst en de duur van het verminderd zelfvermogen vaststellen, ADB en SV) uit om het juister te doen”, denkt Declercq, die hamert op het belang van bijscholing. “Je moet ze voldoende begeleiden om juist te kunnen scoren.”

Of alle problemen daarmee van de baan zijn, blijft wel de vraag. Ook een schaal blijft maar een schaal, zegt Moonens. “Een aanvrager zal sowieso altijd afhankelijk blijven van een menselijke beoordeling.” Iets wat Declercq alleen kan beamen: “Geen enkel instrument is perfect.”

*Agnes en Sien zijn schuilnamen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234