Dinsdag 29/11/2022

'Die Blechtrommel': een rebel zonder programma

In Amerika was vorig jaar enige beroering ontstaan rond de Duitse film Die Blechtrommel, die in 1979 door regisseur Volker Schlöndorff gedraaid werd op basis van de gelijknamige succesroman van Günter Grass uit '59. Hij won daarmee de (met Apocalypse Now gedeelde) Gouden Palm op het Festival van Cannes en kreeg naderhand ook nog de Oscar voor Beste Buitenlandse Film.

Op vraag van de rechtse antipornogroep OCAF (Oklahomans for Children and Families) had de politie van Oklahoma City midden vorig jaar een videocassette van Die Blechtrommel voorgelegd aan een lokale rechter, die van mening was dat de film zich schuldig maakte aan kinderpornografie. De rechter vaardigde weliswaar geen bevel tot inbeslagname uit, maar dat weerhield de politie er niet van zélf in actie te schieten en de film uit de videotheken weg te halen. Ze vielen zelfs, zonder huiszoekingsbevel, binnen bij Michael Camfield, lid van de American Civil Liberties Union of Oklahoma, die net een cassette van de film gehuurd had om te zien waar OCAF zich in feite zo druk over maakte.

Op basis van het First Amendment (vrije meningsuiting) én wegens huisvredebreuk diende Camfield een klacht in tegen die inbeslagname, waarbij zijn advocaat niet naliet te wijzen op de ironie van het feit dat de politie binnengevallen was bij mensen die naar een film wilden kijken waarin de opkomst van het nazisme gehekeld werd.

Door een federale rechter in Oklahoma City is de inbeslagname inmiddels veroordeeld als strijdig met de Amerikaanse grondwet. Een uitspraak over de vraag of Die Blechtrommel zich nu al dan niet schuldig heeft gemaakt aan child pornography werd verdaagd tot later dit jaar.

"Voor mij bevat hij twee typische kenmerken van onze 20ste eeuw: de afwijzing en het protest," vertelde regisseur Volker Schlöndorff indertijd over Oskar Matzerath, het intrigerende hoofdpersonage uit Die Blechtrommel. De afwijzing heeft te maken met de beslissing van de driejarige Oskar om geen centimeter meer te groeien en het protest houdt onder meer verband met de destructieve kracht van zijn stem, waardoor hij in staat blijkt allerlei glaswerk aan diggelen te gillen.

Het hoofdpersonage Oskar wordt in september 1924 in het toenmalige Dantzig (nu Gdansk) geboren. Net zoals in het boek van Grass zal zijn ongewone (maar fictieve) levensloop regisseur Schlöndorff de gelegenheid bieden om het proces te maken van een belangrijk stuk Duitse geschiedenis. Met films als Der junge Törless (naar het boek van Robert Musil) en Die verlorene Ehre der Katharina Blum (naar de roman van Heinrich Böll) had Schlöndorff al eerder gekozen voor verhalen waarin de persoonlijke en de meer algemene geschiedenis met elkaar verbonden worden.

Via de vaak sarcastische off screen-commentaar van Oskar Matzerath (vertolkt door David Bennent) maken we kennis met de vrij excentrieke voorgeschiedenis van zijn familie. Zo vernemen we dat grootvader Matzerath een pyromaan was, die naar Amerika emigreerde, waar hij miljonair werd door het verkopen van... brandverzekeringen.

Enerzijds verontwaardigd over de bekrompenheid van zijn kleinburgerlijk milieu en anderzijds vluchtend voor de verantwoordelijkheid van het volwassen worden, voorvoelt de knaap de dreigende triomf van het brute nazisme en besluit dan maar zichzelf uitdrukkelijk in de marge te plaatsen door niet meer te groeien.

Die beslissing wordt genomen op zijn derde verjaardag - dag waarop hij trouwens de blikken trommel uit de titel cadeau krijgt - en het geheel wordt geënsceneerd als het gevolg van een valpartij. "Mijn val was een volledig succes," zal kleine Oskar daarbij ironisch opmerken.

Het filmverhaal ontwikkelt zich dan verder via een opvallende rijkdom aan anekdoten en kleurrijke personages. Zo is er de moeder Agnes (rol van Angela Winkler), die uit het beklemmende middenstandshuwelijk met Alfred (Mario Adorf) een uitweg zoekt in een gepassioneerde verhouding met haar Poolse minnaar Bronski (Daniel Olbrychski). Er is de joodse speelgoedverkoper Markus (Charles Aznavour), die later door de nazipesterijen tot zelfmoord wordt gedreven en er is ook nog Bebra (Fritz Hakl), leider van een groep circusdwergen.

Wanneer Oscar de uitnodiging van Bebra om mee te reizen afwijst - "Ik wil bij de toeschouwers blijven en m'n kleine kunst in het geheim cultiveren" -, zal deze laatste hem afraden zijn kunst in de marge te beoefenen, maar integendeel aanbevelen ze als publiek strijd- en verweermiddel aan te wenden tegen de nazistische horden. Zo zal de kleine trommelaar dan ook een nazibijeenkomst in een complete chaos doen eindigen door via zijn tromgeroffel de agressieve marsmuziek om te buigen tot een meeslepende Blauwe Donau-wals.

Toch beklemtoonde Schlöndorff dat het hier niet om een puur antinazistische verzetsdaad ging: "Op dezelfde manier had hij van een defilé op het Rode Plein ook een gekkenhuis gemaakt. Oskar verwerpt elke ideologie: nazi, bourgeois of anarchistisch. Hij wil alleen maar de dictator zijn. Een antisociaal wezen dat iedere verantwoordelijkheid van zich afhoudt. Hij wil zoon én minnaar én het kleine broertje zijn. Alles, behalve een verantwoordelijk mens. Misschien is Oskar wel een rebel, maar dan een rebel zonder programma".

Naderhand zal Oskar toch aansluiten bij de 'aangepaste' showgroep van Bebra en samen succesrijke tournees langs de Atlantik-Wall en de Duitse garnizoenen maken. Daarbij zal de ondertussen bijna volwassen geworden (maar nog steeds even kleine) Oskar geconfronteerd worden met de mooie lilliputvrouw Roswitha (Mariella Oliveri) en daarbij de onvermijdelijke levenswaarheden van seksualiteit en dood samengebald vinden.

Wanneer Oskar zich dan later bezint over het nut van zijn zelfgekozen zero-groei, ontstaat zoiets als het pijnlijke besef van de zinloosheid en de uitzichtloosheid van zijn verlengde staat van onschuld. Dat volgehouden kind-zijn biedt immers geen heil en garandeert geen schuilplaats voor het individu, dat zich immers niet blijvend buiten de tijd en de geschiedenis kan plaatsen. Ook de eenzame rebellie veroorzaakt alleen maar een voorbijgaand en bedrieglijk succes. De Tweede Wereldoorlog is inmiddels voorbij. Oskar beslist opnieuw te gaan groeien.

Dat alles maakt van Die Blechtrommel een boeiende en rijke film, die zowel grotesk als naturalistisch oogt en die ook erg schatplichtig is aan het bevreemdende uiterlijk (met de harde en verwijtende ogen) en het geïnspireerde acteren van de toen twaalfjarige, aan echte groeistoornissen lijdende David Bennent.

(Jan T.)

'Die Blechtrommel' wordt op dinsdag 20 januari om 20.00 uur vertoond door de Gentse universitaire filmclub Film-Plateau in hun zaal aan de Paddenhoek.

'Oskar verwerpt elke ideologie: nazi, bourgeois of anarchistisch. Hij wil alleen maar de dictator zijn.'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234