Maandag 27/09/2021

‘Dichter van de revolutie’

Was u in de eerste plaats geboeid door de man of door de dichter?

“Ik was vooral gefascineerd door het verhaal van een Sovjetdichter wiens echte verhaal nog niet was geschreven. Het gevaar was natuurlijk dat ik te zeer door Lili Brik zou worden beïnvloed, want ieder mens wil graag de muze van een groot dichter genoemd worden. Daarom was het moeilijk om te schrijven over haar connecties met de Tsjeka, de geheime politie. Maar een biograaf moet ook de dingen waar hij niet van houdt, documenteren. Bovendien was Majakovski een complexe figuur, een vat vol tegenstellingen.”

Had die complexiteit bij hem geen grotere gevolgen dan bij mensen die in rustige tijden leven?

“Het waren turbulente tijden, dat is correct. Elke uitspraak en elke daad werden met argusogen bekeken. Kijk, de meeste mensen, ook dichters, probeerden zich aan het nieuwe regime aan te passen, zelfs Osip Mandelstam. We moeten daarom niet de fout begaan om met ogen van nu naar die tijd te kijken. In 1918 wist niemand welke terreur er in de jaren ’30 onder Stalin zou losbarsten. Natuurlijk was je in Rusland ofwel voor ofwel tegen de bolsjewisten. Majakovski begreep pas erg laat in zijn leven met wie hij werkelijk van doen had.”

De vraag is dan waarom Majakovski de gewelddadige aard van het communisme zo laat heeft ontdekt, terwijl Osip Mandelstam en Boris Pasternak zich al heel vroeg tegen het Sovjetregime hebben gekant.

“Ten eerste moeten we beseffen dat Rusland onder tsaren ook een gewelddadige maatschappij was. Bloedvergieten was normaal. Ten tweede heeft Majakovski de Russische Revolutie omarmd omdat hij, zoals zovele burgers, in de communistische droom geloofde. Maar die droom heeft hem zeker verblind, en ze heeft hem blind gemaakt voor de orgie van geweld die het land vanaf 1917 heeft overspoeld.”

Maar waarom zegt Majakovski in 1917 dat kunst absoluut niets met politiek te maken mag hebben, terwijl hij in 1927 verklaart dat kunst het proletariaat moet opvoeden én onder staatscontrole moet staan? ‘U houdt van de bliksem in de lucht’, zegt hij tegen Boris Pasternak, ‘ik houd van de bliksem in het strijkijzer.’

“Ik ben er zeker van dat Majakovski begrepen moet hebben dat er allerlei zaken verkeerd liepen. Toen er 160 filosofen, kunstenaars, wetenschappers en schrijvers in 1922 het land werden uitgezet bijvoorbeeld. Of toen de schrijver Boris Pilnjak werd gearresteerd. Hij was niet cynisch, wel naïef en kinderlijk en egocentrisch. Roman Jakobson, de grote linguïst, vertelde mij dat hij ook ongelooflijk kinderachtig kon zijn.”

Stond Majakovski van meet af aan achter de bolsjewistische revolutie?

“Nee. Toen de eerste revolutie in februari 1917 uitbrak, waarbij de tsaar aftrad en een democratische regering zijn plaats innam, stond hij volledig achter het sociaaldemocratische experiment. Natuurlijk was iedereen toen radicaal: je was ofwel radicaal liberaal of radicaal socialist. Pas in de herfst van 1918 koos hij definitief voor het kamp van de Roden.”

Als futurist rebelleerde hij vanzelfsprekend tegen de vorige generatie kunstenaars. Was die rebellie ook radicaal?

“Zeer zeker. Het vreemde is dat de Russische avant-garde eigenlijk niet hoefde te rebelleren. Terwijl de futuristen van Filippo Tommaso Marinetti in Italië korte metten moesten maken met formidabele tegenstanders zoals het christendom, de renaissance en de klassieke oudheid, dienden de Russen slechts tegen de enkels te schoppen van een cultuur die nauwelijks honderd jaar oud was, een cultuur die in feite pas met Poesjkin was begonnen. Dat ze het toch deden, was vooral omdat ze in contact waren gekomen met het kubisme en met Afrikaanse kunst. Hun rebellie was evenwel niet militaristisch zoals in Italië. Het resultaat van de Russische drang naar vernieuwing was wel dat er een generatie genieën uit is voortgekomen. Majakovski, maar ook Velimir Chlebnikov, Kazimir Malevitsj, Igor Stravinski en Viktor Sjklovski.”

Is een generatie van genieën toeval of niet?

“Rusland was een land van extremen. Het had de beste cultuur ter wereld en het slechtste politieke regime ter wereld, want het was één groot concentratiekamp. Tezelfdertijd was er een enorme bewondering voor cultuurdragers. Toen Majakovski werd begraven, volgden 60.000 mensen de begrafenisstoet. Iemand vroeg mij onlangs in Archangelsk waarom de Russen zoveel ophebben met kunstenaars. Omdat jullie hen eerst in de gevangenis gooien, zei ik, en daarna tot heiligen uitroepen. Ik dacht dat ik daar forse kritiek op zou krijgen, maar iedereen zei dat ik gelijk had.”

De kunstenaar als verzetsheld?

“Ja, omdat Rusland een dualistische maatschappij was. Je was ofwel een revolutionair ofwel een reactionair, ofwel een zondaar ofwel een heilige. Nu is alles veranderd. Dichters en kunstenaars hebben minder aanzien, omdat in het kapitalistische systeem alles kan en mag, zolang je geen kritiek op Poetin hebt tenminste.”

In de vroege jaren van de Sovjet-Unie kon en mocht ook alles op seksueel gebied. Majakovski en zijn muze Lili Brik voelden zich daar goed bij, want ze waren beiden promiscue. Maar ze bezaten die losse seksuele moraal toch al voor de Revolutie?

“Ten eerste sprak die seksuele moraal uitsluitend een kleine groep geprivilegieerden aan. Op het platteland en onder de arbeiders werd een vrije seksualiteit niet gesmaakt, hoewel ook daar veel hypocrisie bestond. Ten tweede hebben mensen die in een autoritair regime leven nood aan vrije zones. Is dat uniek voor Rusland? Dat denk ik niet. Joseph Brodski zei dat er in de Sovjet-Unie slechts twee soorten privé-ondernemingen waren: naar de bioscoop gaan en overspel plegen.”

Waarom bleven Majakovski en Brik zo jaloers op elkaar als ze voortdurend andere liefdespartners hadden?

“Er was een verschil. Voor Lili Brik was seks niet het belangrijkste, zij wilde mannen veroveren om macht over hen te kunnen uitoefenen. Daarom keurde ze altijd de vriendinnen van Majakovski af. Het merkwaardige is dat die vriendinnen min of meer de regels van Lili accepteerden. Zijn liefdesleven was hoe dan ook een catastrofe.”

Majakovski’s politieke leven was dat ook. Als ‘dichter van de revolutie’ wilde hij door het Sovjetregime gelauwerd worden, maar dat regime heeft altijd de boot afgehouden.

“Het wantrouwen van het regime was de grootste tragedie in zijn leven. Het had alles van doen met een voorkeur voor schrijvers uit het proletariaat. Majakovski was daar niet bij, hij kwam uit de kleine adel. Niets ongewoons overigens, want iedere tweede Rus was van adel. Zoals Lenin, of Dostojevski. Daarom wilde Majakovski bewijzen dat ook hij aan de zijde van de arbeiders stond.”

Die arbeiders maakten zijn leestournees evenwel tot een hel. We begrijpen niets van je poëzie, schreeuwden ze woedend.

“Die aanvallen hebben hem diep getroffen. Het is geen toeval dat hij niet lang na zijn laatste tournee zelfmoord heeft gepleegd. De kritiek was wellicht de druppel die de emmer heeft doen overlopen. Majakovski was een suïcidaal persoon. Hij was ook ongelukkig omdat hij zijn dochter in New York niet kon zien, omdat zijn toneelstukken de mist ingingen en omdat het politieke klimaat in Rusland drastisch aan het veranderen was. Voorts was er de complete chaos in zijn liefdesleven. En ten slotte begon ook de wurggreep van de communisten op de artistieke wereld. Heeft Majakovski ingezien dat zijn nobele idealen waren verraden? Ik ben er zeker van dat hij de Grote Terreur in de jaren ’30 niet zou hebben overleefd. Vroeg of laat zou hij zijn stem hebben verheven. Vroeg of laat zou Stalin hem hebben gevonden.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234