Dinsdag 17/09/2019

DICHTER bij Ellen

'Hoe meer ik erover nadenk, hoe meer ik het gevoel kreeg dat onze ideeën, onze idolen, onze zogenaamd heilige zeden en onze zogenaamd niet te verwoorden droombeelden zonder meer moeten worden teruggebracht tot de bewegingen van de menselijke machine, precies zoals de lucht in de neusgaten en in de lagere organen, het zweet en het zoute water van de tranen, het witte bloed van de liefde, de wondvochten en de uitwerpselen van het lichaam. Het irriteerde me dat de mens zijn eigen wezen voorspelde aan de hand van haast altijd schadelijke ficties, over kuisheid sprak alvorens de geslachtelijke machine te hebben ontleed, over de vrije wil twistte in plaats van de ontelbare duistere tekenen na te gaan die jou met je ogen doen knipperen als ik er plotseling een stok naartoe breng, of over de hel discussieerde alvorens de dood van naderbij te hebben geobserveerd.'

Uit: Marguerite Yourcenar, Het hermetisch zwart, Athenaeum, 368 p., 19,99 euro. Vertaling Jenny Tuin, 2017.

Uit een wolk inkt

Afgelopen week vond er in mijn kroeg een verhitte discussie plaats over welk boek in deze bizarre tijden nu het best kan worden gelezen om de wereld te verbeteren. Het regende reacties, van de Koran tot het telefoonboek (dit laatste om je medemens beter te leren kennen). Degenen die het waagden om 1984 of Brave New World voor te stellen mochten meteen hun drankrekening voldoen en opstappen, want daarmee komt iedereen aandraven als het maatschappelijk even tegenzit en is er nog nooit een betere wereld ontstaan.

De roman waar enkele verlichte denkers als Bernard-Henri Lévy en Lodewijk Asscher, partijleider en lijsttrekker van de Nederlandse PvdA, deze week mee aankwamen (in de media, niet in mijn kroeg) was Philip Roths The Plot against America (2004), een alternatieve geschiedenis waarin in 1940 de Amerikaanse verkiezingen niet worden gewonnen door Roosevelt, maar door nazisympathisant Charles Lindbergh. Op een zeker moment verzucht de joodse hoofdpersoon: "Ik heb tot nu toe niet begrepen hoe de schaamteloze ijdelheid van volslagen idioten zo sterk het lot van anderen kan bepalen".

The Plot heeft wat dat betreft hetzelfde effect als de tienduizend columns die momenteel over Trump worden geschreven: het troost even door zijn verwoordingen, maar biedt geen oplossingen. Je kunt even lachen omdat de man - terecht - wordt afgefakkeld, maar dat maakt hem echt niet minder beëdigd. Ik weet niet welke roman dan wel de oplossing heeft - vermoedelijk geen, anders zou het ook geen literatuur zijn maar een pamflet of essay - maar er is wel een werk dat ons scherper laat denken: Het hermetisch zwart van Marguerite Yourcenar.

Verschenen in mei 1968, toen de Parijse Studentenrevolte in volle gang was, is het een pleidooi voor zelfstandig denken, in plaats van jezelf gek te laten maken door de complottheoriën die anderen op je afvuren. Hoofdpersoon is de alchemist Zeno Ligre, een vroege humanist die na een leven lang redelijk soepel langs vervolging te hebben geslalomd toch wordt opgepakt en wegens ketterij veroordeeld tot de brandstapel. De roman dwingt de lezer tot zelf denken, niet alleen ten opzichte van de verhalen die de ronde doen, maar ook met betrekking tot de tastbare werkelijkheid.

Iemand vroeg me laatst wat het nut is van lezen in een wereld waarin de meerderheid van de stemgerechtigden de stempas laat hangen naar degene die het hardste schreeuwt. Stukken als het citaat hiernaast zetten aan tot het scherpen van de geest. Dat we moeten ophouden ons eigen wezen te voorspellen, zoals Yourcenar terecht schrijft, aan de hand van schadelijke ficties, en kritischer leren te kijken naar wat er gebeurt, in plaats van wat er wordt gezegd.

Misschien voelde uitgeverij Athenaeum dat wel haarfijn aan, omdat vanaf vandaag een paperback van dit prachtwerk in de winkels ligt. Zodat we allen deze aansporing tot zelf nadenken kapot kunnen lezen. Een pak papier vol oude wijsheid die tot nieuw besef kan leiden. In een tijd waarin je soms het gevoel hebt door een wolk inkt te waden, is het meer dan ooit van belang ons eigen hermetisch zwart in kaart te brengen met behulp van dit meesterwerk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234