Woensdag 18/09/2019

DICHTER bij Ellen

Bloed en karakter

Afgelopen week bevond ik me in de zalige omstandigheid dat ik even niets voor mijn werk hoefde te lezen en dus pakte ik meteen een boek. Naast mijn bed ligt een stapel romans van vrienden waar ik eigenlijk beleefdheidshalve aan moet beginnen en waarin ik dus totaal geen zin had. Bovendien was ik even fictiemoe: na al die verzonnen werelden was ik toe aan iets wat écht gebeurd was en zo, al spijbelend van vriendschap en bellettrie, verdiepte ik me in de vuistdikke biografie Eleanor of Aquitaine (1999), van de Engelse schrijfster en historica Alison Weir.

In de nazomerzon las ik over Eleonora's bewogen leven (1122-1204): ze was de rijkste vrouw van haar tijd, kreeg beroemde kinderen (onder wie Richard Leeuwenhart en Jan zonder Land) ging op kruistocht en was beschermvrouwe van de kunsten. Ze was eerst getrouwd met Lodewijk VII van Frankrijk, die ze alleen maar dochters schonk. Een scheiding volgde (haar ex hoopte bij een nieuwe echtgenote wél de zo gewenste kroonprins te verwekken) en ze hertrouwde met de koning van Engeland, die ze vervolgens vijf zoons baarde. Het zou Lodewijk nog twee huwelijken kosten voor hij eindelijk zijn troonopvolger had. Later kwam Eleonora tegen haar tweede echtgenoot in opstand, en zat vervolgens zestien jaar gevangen.

Dit soort anekdotes waren natuurlijk smeuïg, maar ze maakten van Eleonora nog geen meerlagig persoon. Wat ze voelde en dacht tijdens haar eerste huwelijk, waarom ze precies in opstand kwam, welke verschillende beweegredenen en emoties daarbij speelden: het bleef gissen. Je kwam niet dichter tot haar, noch tot enig andere middeleeuwer die in de biografie aan bod kwam. Ik miste de menselijke laag. Ik miste literatuur: een verhaal of invalshoek die een stapel starre feiten in fonkelend leven kon veranderen, vol bloed en karakter.

En zo sloeg ik mijn favoriete Middelnederlandse teksten open: Lanseloet van Denemerken, met de onvergetelijk stoere Sanderijn die leert van haar liefdesverdriet en zo het geluk vindt, en natuurlijk het prachtige 'Egidiuslied'.

Dit rondeau, gevonden in het Gruuthuse-handschrift dat waarschijnlijk rond 1400 in de omgeving van Brugge is samengesteld, beschrijft het gemis van een vriend. Egidius is er niet meer, staat er, hij 'coors die doot'. In een mooie analyse in De sleutel (2014) laat schrijver en classicus Paul Claes zien dat dit niet op zelfmoord duidde, maar op simpelweg sterven, de dood smaken. Claes waarschuwt voor anachronistisch lezen: uit dit lied spreekt niet de moderne wanhoop die interpreten als Gerrit Komrij erin zagen, maar zelfbeklag: de auteur is verdrietig omdat hij nog geen deel uitmaakt van de hemel.

En zo kan één gedicht, in combinatie met de toelichting van een expert, ervoor zorgen dat je in amper vijf strofen dichterbij de belevingswereld komt van de middeleeuwer, dan door een biografie van 464 pagina's. Dat onze voorouders niet alleen bulderende grootverbruikers van maliënkolders waren, maar ook gevoelens hadden, konden twijfelen, verdriet ervaren. Dat de middeleeuwer meer is dan alleen een handvol data: hij is, hoewel enorm van ons verschillend, ook mens.

En daarom, dacht ik terwijl ik de biografie weglegde, zullen we ook altijd literatuur nodig hebben. Omdat zij ons nog veel meer kan vertellen over de werkelijkheid dan feiten en jaartallen al doen.

Egidius waer bestu bleven
Mi lanct na di gheselle mijn
Du coors die doot du liets mi tleven

Dat was gheselscap goet ende fijn
Het sceen teen moeste ghestorven sijn

Nu bestu in den troon verheven
Claerre dan der zonnen scijn
Alle vruecht es di ghegheven

Egidius, waer bestu bleven
Mi lanct na di gheselle mijn
Du coors de doot du liets mi tleven

Nu bidt vor mi ic moet noch sneven
Ende in de weerelt liden pijn
Verware mijn stede di beneven

Ic moet noch zinghen een liedekijn
Nochtan moet emmer ghestorven sijn

Egidius, waer bestu bleven
Mi lanct na di, gheselle mijn
Du coors die doot, du liets mi tleven

Jan Moritoen (vermoedelijk), Egidius waer bestu bleven, Gruuthuse-handschrift, ca. 1400, Brugge.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234