Zondag 27/11/2022

Dichter bij de doodsoorzaak

Woelig was zijn leven en ook dood vindt Pablo Neruda geen rust. Een Chileense rechter besliste tot opgraven van zijn stoffelijke resten. Om na veertig jaar zeker te zijn: stierf de dichter echt aan prostaatkanker, of werd hij door het regime-Pinochet vergiftigd?

Eén van zijn beroemdste verzen paste gisteren goed bij de, weliswaar mooie maar dieptreurige, foto's die uit Isla Negra kwamen. "Vannacht zou ik zeer trieste verzen kunnen schrijven", dichtte Pablo Neruda, in 1971 winnaar van de Nobelprijs Literatuur. Zijn tristesse ging over een vrouw. Maar dan deze foto's: wat licht in een met doeken opgetrokken tentje, mannen met een spade, nadien kruiwagens met bolle witte plastic zakken. Oneerbiedig: daarin wat nog rest van Pablo Neruda. Opgegraven op last van rechter Mario Carroza. Voor de goede zaak, natuurlijk. Voor een definitief licht op het einde van de Chileense dichter, gestorven op 23 september 1973.

Vliegtuig naar Mexico

Want dat einde was en is er één in raadsels. Een dood met vermoedens. Met verhalen die al meteen opdoken, maar die door een officiële versie liefst meteen met hem onder de aarde werden gestopt. Officieel stierf Ricardo Eliecer Neftali Reyes Basoalto, de zo geboren dichter die later een pseudoniem koos naar de Tsjechische dichter Jan Neruda, aan de gevolgen van prostaatkanker. Zijn doodsbed stond in het Santa Maria hospitaal in de Chileense hoofdstad Santiago. Maar heel vreemd: hij overleefde de coup waarmee generaal Augusto Pinochet op 11 september 1973 president Salvador Allende omver wierp, amper twaalf dagen. En laat Neruda nu toevallig één van de ferventste aanhangers van de pas verdreven, en gestorven, socialistische president zijn geweest.

Wat vaststaat is dit: Pablo Neruda hàd prostaatkanker. Dat wist hij. Dat wist zijn omgeving. Daar werd de dichter voor behandeld. Dat bevestigde vorige week aan de Canadese krant The Toronto Star Luis Fornazzari, vandaag een 72-jarige medicus in Canada, maar van oorsprong ook Chileen. Fornazzari vluchtte in 1974 uit zijn land, weg van de dictatuur van Pinochet. "We wisten dat Neruda prostaatkanker had", aldus Fornazzari. "Maar het was niet in een ver gevorderd stadium. En mensen sterven niet ààn prostaatkanker. Ze kunnen wel sterven mét prostaatkanker." Ook Manuel Araya, bodyguard én chauffeur van Neruda, bevestigde dat. Meer zelfs: het was voorzien dat de schrijver met de hulp van de Mexicaanse ambassadeur in Chili, aan boord zou gaan van een vlucht naar Mexico. Die zou in Santiago vertrekken op 24 september. Neruda en zijn vrouw Mathilde Urrutia stonden op de passagierslijst. Een dag voor vertrek stierf hij.

Fornazzari twijfelde er naar eigen zeggen nooit aan: iets werd in het ziekenhuis in de buik van Neruda gespoten. Kort nadien overleed hij. Aan de gevolgen van die dodelijke gifspuit dus. Een spuit die meteen, na de machtsovername van Pinochet, de laatste van drie belangrijke Chileense stemmen in de buitenwereld monddood maakte. Eerst overleed Salvador Allende zelf. De president zou zelfmoord gepleegd hebben, later werd ook daar aan getwijfeld, maar onderzoek zou die theorie wel bevestigen. Enkele dagen later, op 15 september 1973, Victor Jara, volkszanger, theaterregisseur én criticus. En dan op 23 september Pablo Neruda dus. Een schrijver die wereldberoemd was, op dat moment 69 jaar oud, maar door die Nobelprijs natuurlijk (en onder meer door het nog altijd beroemde verzamelwerk Canto General) wereldwijd een forum zou kunnen krijgen als criticus van het rechtse militaire regime van Augusto Pinochet.

Weg ermee, vanuit die gedachte. Al kon dat natuurlijk niet zo de wereld ingaan. Zijn prostaatkanker leek een logischer reden, makkelijk te verkopen, de handen van Pinochet gewassen in onschuld. Overigens circuleerde nog een tweede, voor een dichter wel zeer romantische en poëtische doodsoorzaak. In die versie zou Neruda gestorven zijn van verdriet, ontroostbaar na de coup én de dood van Salvador Allende. De dichter dood aan een gebroken hart dus.

Gebroken hart? Neruda was een man van passie, schreef ook erotische, romantische en gepassioneerde gedichten. Veinte poemas de amor y una canción desperada ('Twintig liefdesgedichten en een wanhoopslied', red.) was al in 1924 één van zijn beroemdste bundels. Maar ook verder dan zijn schrijftafel ging zijn leven wijd lopen. Om financiële redenen ging hij voor Chili als consul aan de slag en bekleedde diplomatieke posten in onder meer Java en Singapore, later in Buenos Aires en Madrid.

Waterhoofd

In Java had hij Maria Antonia Hagenaar ontmoet, een Indisch-Nederlandse vrouw, die in 1934 van zijn enige kind was bevallen: een meisje dat Malva Marina heette. Een ziek meisje, met een waterhoofd. Toen Neruda en Hagenaar in 1936 uit elkaar gingen, trok de moeder ermee naar een pleeggezin in Gouda. Waar vandaag, op de begraafplaats Vorstmanstraat, nog altijd het grafje van Marina ligt: ze stierf toen ze 9 was. Neruda hertrouwde later twee keer. Zijn laatste vrouw ligt bij hem op Isla Negra begraven.

Neruda volgde dus zijn hart. Voor zijn liefdes en voor zijn politieke overtuiging. Als dat moest trok hij weg, als zelf gekozen banneling. Een tijdlang, bijvoorbeeld, op Salina, één van de Eolische Eilanden. De film Il Postino, met Philippe Noiret in de rol van de dichter, maakte dat verhaal wereldberoemd. Maar dat Neruda stierf door een gebroken hart: ook Luis Fornazzari lacht dat weg.

In september is Pablo Neruda veertig jaar dood. Dat zijn stoffelijke resten nu pas worden opgegraven is echter geen gevolg van een plotse opstoot van onderzoeksvlijt. Eduardo Contreras, een Chileens advocaat, verdiept zich al jaren in dit dossier. Wellicht niet toevallig dezelfde advocaat die in 2001 Luis Fornazzari inschakelde als onafhankelijk medisch expert om na te gaan of (dan al gewezen) dictator Augusto Pinochet geestelijk in staat was om een procedure te doorstaan die hem wilde berechten voor misdaden tegen de menselijkheid. Fornazzari deed dat, verklaarde Pinochet perfect gezond, maar Chileense collega's spraken dat tegen. Pinochet moest zich uiteindelijk nooit verantwoorden en stierf in 2006 aan de gevolgen van een hartaanval.

Diezelfde Contreras beet zich, op last van de Communistische Partij van het land, vast in de zaak-Neruda. Niet met de steun van iedereen - zelfs de 'Fundacion Pablo Neruda' verzette zich altijd tegen de opgraving van de stoffelijke resten van Neruda. In een officiële verklaring liet de stichting weten dat het onzinnig is om een nieuwe versie van de dood van de dichter te schrijven enkel op basis van de herinneringen van zijn chauffeur. Maar kijk: afgelopen week besliste rechter Mario Carroza dan toch dat het moest gebeuren. De beelden van de opgraving gaan nu de wereld rond. En de resten van Neruda komen in handen van forensische specialisten uit Chili, maar ook uit het buitenland. Voor onderzoeken die maanden kunnen duren, maar waarvan men de hoop heeft dat ze - ook bijna veertig jaar later - met de nieuwste technieken helderheid kunnen verschaffen over de doodsoorzaak.

Als het ooit zo ver komt en Contreras, Fornazzari, Carroza, de rest van Chili en de hele wereld dat weten, kan Neruda terug naar Isla Negra. In dat graf, dicht bij zijn vrouw. Voor eindelijk eeuwigdurende rust.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234