Zondag 31/05/2020

Dicht bij de mens en de oorlog

Fotografie l Retrospectief Robert Capa in Joods Museum van België, Brussel HHHH

De legendarische oorlogsfotograaf Robert Capa is wereldberoemd door twee beelden: een Amerikaanse soldaat die aan land komt in Normandië op 6 juni 1944, en een sneuvelende partizaan in de Spaanse burgeroorlog. Maar de Hongaars-Joodse fotograaf heeft nog veel meer pakkende foto's gemaakt. Altijd stond de mens centraal. Het Joods Museum van België brengt vanaf vandaag een indrukwekkend overzicht in 150 foto's van Capa's carrière. door Eric Rinckhout

Overal waar oorlog woedde, was Robert Capa te vinden. Zijn eigen leven en dood zijn trouwens door de oorlog bepaald. Zijn levenspartner Gerda Taro werd overreden door een pantserwagen in de Spaanse burgeroorlog en stierf aan haar verwondingen. Capa zelf overleed in 1954, nadat hij in Indochina op een landmijn had gestapt. Hij stierf met zijn camera in de hand.

Robert Capa, in 1913 in Boedapest geboren als Endre Friedmann, is als fotograaf niet onbesproken. Al lang woedt de discussie of zijn foto Falling Soldier authentiek is of in scène werd gezet. Volgens sommigen gaat het over een echte actiefoto terwijl er een gevecht bezig is. Volgens anderen heeft Capa partizanen laten poseren tijdens een stil moment nabij het front in Cordoba (dat blijkt uit andere foto's die rond hetzelfde tijdstip op dezelfde plek zijn genomen) en werd er plots geschoten door vijandelijke eenheden. Daarbij werd de soldaat in kwestie, Federico Borrell García, gedood. Dat lijkt de meest plausibele, maar tegelijk erg wrange verklaring. Capa heeft zelf nooit uitsluitsel gegeven.

Hongaarse haai

De foto in kwestie is in het Joods Museum van België te zien, maar men gaat helaas niet in op het debat over de authenticiteit. De hele discussie is nochtans niet onbelangrijk. Er worden immers soortgelijke vragen gesteld bij andere foto's van Capa.

Zo is er die andere beroemde foto, gemaakt op Omaha Beach, 6 juni 1944. De foto is bewogen en lijkt in the middle of the action te zijn genomen. Toch waren alle foto's uit die reeks oorspronkelijk haarscherp, zoals we van Capa gewend zijn. Achteraf is er wat misgelopen bij de ontwikkeling. Een overijverige medewerker wilde de negatieven te snel drogen, met het bekende visuele gevolg. Capa heeft echter al te graag de veronderstelling gevoed dat het om bewogen foto's gaat, letterlijk en figuurlijk.

Mythologisering was hem niet vreemd. Aanvankelijk gaf hij zich uit als een onbekende jonge, maar beloftevolle Amerikaanse fotograaf. Het is een betekenisvol detail dat 'Capa' in het Hongaars 'haai' betekent.

Maar terug naar de foto van D-day in Normandië. Er rijzen nog vragen. Wat deed Capa tijdens de landing vóór de soldaten? Hoe is hij daar geraakt? Waar heeft hij beschutting gezocht? Hoe dan ook moet hij met zijn rug naar de Duitse troepen hebben gestaan. Dat is op zijn minst vreemd.

Dat neemt niet weg dat Robert Capa een indrukwekkende fotograaf was. Opvallend is zijn aandacht en medeleven voor de mens, voor de gevoelens van elke individuele mens - vreugde, verdriet, verbijstering. Bij uitstek in mensenmassa's slaagt hij er telkens weer in om de individuele karakters haarscherp in beeld te brengen. Steeds van erg dichtbij, scherp en intens, en meestal in de hachelijke omstandigheden van een oorlog.

Capa was de fotograaf van de mens en de menselijkheid. Zijn werk draagt het stempel van een diep en overtuigd humanisme. Het zijn waarden die later door het fotoagentschap Magnum, dat Capa mee oprichtte, zouden worden uitgedragen. In tegenstelling tot dat andere monstre sacré van de fotografie, Henri Cartier Bresson, was Robert Capa minder geïnteresseerd in de zorgvuldig uitgebalanceerde vorm en meer in de boodschap. Hij probeerde altijd zo dicht mogelijk bij zijn onderwerp, de mens, te komen.

Zijn eerste sporen als fotograaf verdiende Capa door Leon Trotski te fotograferen op een politieke meeting in 1932 in Kopenhagen. De officiële fotografen moesten buiten blijven. Zij bedienden zich nog van grote camera's. Maar de gewiekste Capa kon binnensluipen met zijn klein Leicatoestel en zo stiekem schitterende foto's van de Russische revolutionaire leider maken.

Chirurgen worden engelen

Vanaf dat moment duikt Robert Capa overal op waar er rumoer is of gevochten wordt: de Spaanse burgeroorlog (1936-'39), de Chinees-Japanse oorlog (1938), de Tweede Wereldoorlog in Engeland, Noord-Afrika en Italië, de landing van de geallieerde troepen in Normandië en de bevrijding van Parijs (1944), de laatste schermutselingen in Duitsland (1945), de oprichting van Israël (1948) en Indochina (1954).

Steevast gaat zijn aandacht uit naar de mens te midden van de oorlogsgruwel. Twee Britse chirurgen in een veldhospitaal in de kerk van Sorento worden door de schitterende lichtinval als twee engelen in een basreliëf. Een kaalgeschoren collaboratrice wordt in Chartres (1944) omstuwd door een woedende massa - elk gezicht heeft een andere uitdrukking. Subliem is een vrouw met kind die tijdens een luchtaanval op Bilbao (maart 1938) verschrikt naar boven kijken. Wat een snapshot!

Maar hij fotografeert ook de acties van het verzet in de Parijse straten, een net door een sluipschutter gedode Amerikaanse soldaat op een balkon in Leipzig en een poëtisch sneeuwballengevecht tussen Chinese kindjes. Een aparte zaal is gewijd aan zijn Friends: gebeitelde gezichten van Picasso, Faulkner, Hemingway, Steinbeck en Truman Capote.

Capa fotografeerde om te leven. Hij maakte foto's tot net voor zijn dood. Eerst een Vietnamese vrouw, parasol in de hand, naast een gemotoriseerde colonne soldaten op de weg van Nam Dinh naar Thai Binh, 25 mei 1954. Daarna soldaten die door een grasveld te voet verder gaan. Een seconde later trapt Robert Capa op een landmijn. Hij was veertig jaar oud.

Robert Capa, tot 15 april in Joods Museum van België, Brussel. Dagelijks van 10 tot 17 uur, op zaterdag gesloten. Entree 5 euro. www.mjb-jmb.org.

Robert Capa fotografeerde om te leven. Hij maakte foto's tot net voor zijn dood

n Omaha Beach, Normandië, Frankrijk, 6 juni 1944.

n Golfe-Juan, Frankrijk, augustus 1948. Picasso en zijn vrouw Françoise Gilot.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234