Dinsdag 29/11/2022

'Dezelfde onverschilligheid is er nog steeds'

interview met regisseur constantin costa-gavras over zijn film 'amen'

Brussel / Eigen berichtgeving

Jan Temmerman

De film Amen (DM 6/3) is gebaseerd op het ophefmakende toneelstuk Der Stellvertreter (De plaatsvervanger/Le Vicaire) van de Duitse auteur Rolf Hochhuth uit 1963. Daarin stond het nog steeds omstreden maar volgens velen 'schuldige' stilzwijgen van paus Pius XI en het Vaticaan ten tijde van het nazisme (en dan vooral ten opzichte van de holocaust) centraal.

Het toneelstuk - en nu dus ook de film - vertelt het ware verhaal van de Duitse chemicus en SS-officier Kurt Gerstein, die met afgrijzen vaststelt hoe hij met zijn kennis en ervaring van 'hygiëne-expert' ingeschakeld wordt voor de systematische uitroeiing van de joden. Zelf kan hij zoiets onmogelijk in overeenstemming brengen met zijn geweten en met zijn geloof, want Gerstein is ook een overtuigd protestant. Hij probeert dus in eerste instantie de Duitse bisschoppen en later ook het Vaticaan te alarmeren over die georganiseerde massamoord. In het toneelstuk en de film wordt Kurt Gerstein in contact gebracht met de fictieve figuur van Riccardo, een jonge jezuïet, die hier symbool staat voor al die verschillende priesters die elk op hun manier geprobeerd hebben een einde te maken aan die even waanzinnige als georganiseerde massamoord. Maar het Vaticaan bleef zwijgen.

Regisseur Costa-Gavras: "We hebben deze film gemaakt omdat de onverschilligheid van destijds ook vandaag nog gangbare munt is. Wij hebben er hier niet zoveel last van, maar andere volkeren wel, bijvoorbeeld in Afrika of Latijns-Amerika. Men blijft onverschillig of passief. Of men verzint allerlei alibi's om bij voorbeeld in verband met Rwanda te zeggen dat 'wij het niet wisten' of dat 'wij toch niets konden doen'. Het zijn die parallellen die mij interesseerden. Het verhaal van Amen is een metafoor voor bepaalde situaties van vandaag. Het is altijd moeilijk om over actuele gebeurtenissen een film te maken, omdat er zoveel interpretaties zijn en alles makkelijk gecontesteerd wordt. Maar in dit geval is er de geschiedenis en die valt niet te contesteren. Of toch bijna niet."

Costa-Gavras wilde al langer een film maken over de holocaust, maar dan wel vanuit het standpunt "van de andere kant". Hoe was het mogelijk dat er mensen waren die meewerkten aan een 'industrie' die erin bestond andere mensen te vernietigen? Die mensen stonden dus elke dag op en gingen naar hun 'werk'. En dan heb ik het niet alleen over het werk in de kampen zelf, maar ook in de kantoren waar alles werd gepland en voorbereid. Ik had een formidabel boek gevonden, namelijk La Mort est mon métier, een historische roman van Robert Merle, die zich daarvoor inspireerde op de ervaringen van Rudolf Hoess als kampcommandant van Auschwitz. Maar telkens als ik die verfilming voorstelde aan Amerikaanse of aan Franse producenten, zeiden die dat het onmogelijk was. Ze vonden het relaas van die man een afdaling in de hel."

Toen kwam filmproducer Claude Berri met de suggestie om iets te doen met het toneelstuk Der Stellvertreter. Vroeg in de film zit er een scène waarin Kurt Gerstein door een kijkgaatje in een stalen deur getuige is van zo'n 'industriële' vergassing. Als toeschouwer krijgen we de slachtoffers niet te zien, alleen maar het totaal verbouwereerde afgrijzen van Gerstein. "Ja, het was kwestie van aan de zijde te blijven van hen die 'gezien' hadden. Voor wat ze toen zagen, doen we een beroep op het geheugen van de toeschouwers om die gruwel te reconstrueren, want we hebben allemaal al dergelijke beelden gezien. Trouwens, ik voelde mij als regisseur absoluut niet in staat om het drama te reconstrueren dat zich achter die deuren afspeelde en ik denk trouwens dat het onmogelijk is."

Betekent dat dat een film als Schindler's List eigenlijk niet kan? "Luister, ik vind Schindler's List een zeer belangrijke film, want dankzij Spielberg heeft een hele generatie kennis genomen van de holocaust, waarover de meeste Amerikaanse jongeren totaal onwetend waren. En zonder Spielberg hadden ze een dergelijke film nooit bekeken. Maar bepaalde scènes waren nogal ontluisterend, zoals bijvoorbeeld de douchescène. Ik vind het erg spijtig dat hij daar een suspens van maakt. Men verwacht dat er gas uit de douches komt, maar er stroomt water uit. Fris water."

Nog voor Amen enkele weken geleden in première vertoond werd op het Filmfestival van Berlijn, was er al enige commotie ontstaan over de filmposter. Daarop liet de Italiaanse fotograaf Toscani de verstrengeling zien van het katholieke kruis met het swastikasymbool van de nazi's. Hoewel hij nog steeds voor de volle honderd procent achter het posterontwerp staat, vind Costa-Gavras de herrie daarover "betreurenswaardig". Sommigen beweren dat ik het voor de publiciteit gedaan heb, maar dat is niet zo. Ik heb voor mijn films, waaronder Z, L'Aveu, Section Spéciale, altijd al 'sterke' affiches gehad. Maar de affiche van Amen vertegenwoordigt wel degelijk de inhoud van de film: gedurende jaren heeft men het kruis van Christus op nauwe wijze laten 'cohabiteren' met het symbool van de nazi's. Ik vind dat de rechtbank in Parijs formidabel gereageerd heeft door te stellen dat zij niet zagen wat de aanklagers daarin meenden te zien."

Denkt Costa-Gavras eraan de filmaffiche, net zoals Milos Forman deed met de affiche van The People vs. Larry Flynt indertijd, toch weg te halen? "Nooit", reageert Costa-Gavras."De Centre National du Cinéma heeft zijn toestemming gegeven en daarna heeft de rechtbank hetzelfde gedaan. Als ik nu die affiche zou terugtrekken, betekent dat dat ik zowel de rechtbank als die filmcommissie zou censureren. Geen sprake van!"

'Ik voelde mij zeker niet in staat om het drama te reconstrueren dat zich achter die deuren heeft afgespeeld'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234