Woensdag 29/01/2020

Oostenrijk

Deze Oostenrijker kan het eerste extreemrechtse staatshoofd worden in het naoorlogse Europa

Norbert Hofer behoort officieel tot de gematigde vleugel van de Oostenrijkse Vrijheidspartij FPÖ. Beeld rv

Als Norbert Hofer (45) zondag de presidentsverkiezingen in Oostenrijk wint, wordt hij het eerste extreemrechtse staatshoofd in het naoorlogse Europa. Hoe ceremonieel de functie ook is, Hofers verkiezing kan brokken maken.

Volgens de laatste peilingen wordt het een nek-aan-nekrace. De uitkomst zondagavond zal hoe dan ook de geschiedenis ingaan als een primeur: óf Oostenrijk krijgt zijn eerste groene staatshoofd ooit - in de hoedanigheid van de grijzende zeventiger Alexander Van der Bellen - óf voor het eerst sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog komt er een extreemrechtse president aan de macht. Dat laatste zou niet alleen een Oostenrijkse maar prompt ook Europese primeur zijn, tot gêne van François Hollande en Angela Merkel.

Een spannende eindspurt dus, maar volgens de bookmakers trekt Norbert Hofer aan het langste eind. De coryfee van de Vrijheidspartij (FPÖ), een in de deelstaat Burgenland opgegroeide luchtvaartingenieur die een parapente-ongeval overleefde, won op 24 april al de eerste ronde van de stembusgang. Hofer haalde 35 procent van de stemmen, terwijl Van der Bellen 21,3 procent achter zijn naam kreeg.

De aloude sterkhouders van de Oostenrijkse politiek, de centrumlinkse SPÖ en de centrumrechtse ÖVP, werden er compassieloos uit gebonjourd. Meer nog: in de nasleep van het debacle moest SPÖ-kanselier Werner Faymann zelfs opstappen en vervangen worden. Van de traditionele kiezers - en die van de eveneens uitgevallen, onafhankelijke kandidate Irmgard Griss - hangt het resultaat van zondag af.

Zoveel is zeker: de burger is boos, bang en op revanche uit. Vorig jaar kreeg Oostenrijk, dat aan de poorten van de Balkan ligt, 90.000 asielaanvragen te verwerken. De vrees voor overlast, verarming en criminaliteit werden het hardnekkigste thema in politiek en opinie.

Nazinostalgie

Hofer dus. Officieel behoort de man tot de gematigde vleugel van de FPÖ en gematigd klinkt dezer dagen ook zijn discours. Neen, hij zal geen fratsen uithalen om nieuwe parlementsverkiezingen te bespoedigen en een extreemrechtse regering in het zadel te helpen. En neen, hij zal zijn land niet uit de EU loswrikken.

Evenmin bakt Norbert Hofer zoete broodjes met de 'identitairen' die Weense podiumvoorstellingen ontregelden omdat daar tot solidariteit met de vluchtelingen werd opgeroepen. Van onbehouwen nazinostalgie, zoals wijlen zijn partijgenoot Jörg Haider die ooit etaleerde, is ook geen sprake.

"Hij straalt de sobere netheid van een familievader uit de provincie uit, en kan erg keurig en liberaal klinken", zegt Clemens Ruthner, voormalig directeur van het Oostenrijkcentrum van de Universiteit Antwerpen en verbonden aan het departement Duitse en Europese Studies van het Trinity College in Dublin. "Achter die façade zit echter een massieve affiniteit met extreemrechts verscholen - onder meer via de Duits-nationale studentenverenigingen, de Burschenschaften."

Oostenrijk een fascistisch land noemen, heeft geen pas, zeggen waarnemers, hooguit 3 tot 5 procent van de burgers dweept met het naziverleden. Daaromheen zit evenwel een brede groep die relatief tolerant is voor uitingen van pan-Germaanse sympathie. Zo is een van Hofers eigen beste vrienden Odin Wiesinger, een kunstschilder die Groot-Duitse onderwerpen aanroert.

Dat Oostenrijk daar niet bepaald over struikelt, heeft alles te maken met de slachtofferstatus die het land na 1945 in de schoot geworpen kreeg, terwijl het eigenlijk mededader was. In tegenstelling tot wat in Duitsland het geval was, werd het naziverleden er niet met wortel en tak uitgeroeid.

Maar dit is 2016. In Europa's politieke landschap kijkt Hofer vooral gefascineerd naar het Hongarije van Viktor Orbán of het Polen van de reactionaire partij Recht en Rechtvaardigheid. In Frankrijk lonkt FN-boegbeeld Marine Le Pen, zelf kandidate voor het presidentschap volgend jaar, op haar beurt gretig naar Hofer. In ons land zal ook Vlaams Belang niet nalaten munt te slaan uit 's mans mogelijke overwinning.

Wat heeft Bundespräsident Hofer in zijn mars? "Hoewel de presidentiële functie in Oostenrijk goeddeels protocollair is, kan een staatshoofd een regering afzetten, een parlementslid met een formatieopdracht belasten en een nieuw kabinet in het zadel helpen", waarschuwt Ruthner. "De Vrijheidspartij, die haar kans ruikt om eindelijk korte metten te maken met de frustratie over de grote coalities (van sociaal- en christendemocraten, de naoorlogse formule bij uitstek, LD), kan nieuwe verkiezingen afdwingen, die ze momenteel zelfs afgetekend zou winnen, waarna FPÖ-baas Heinz-Christian Strache aan zet komt. Dát blijft volgens mij het masterplan van de partij. Naar Orbáns voorbeeld plant ook de FPÖ de ontmanteling van de democratische instellingen."

Populistische successen

Toegegeven, de verleiding is groot om te stellen dat de soep niet zo heet zal worden gegeten als ze is opgediend. Anderhalf decennium geleden stapte extreemrechts onder leiding van Haider in een coalitie met de conservatieven en klonk in heel West-Europa protest. Toen de FPÖ er niet veel van bakte, viel ze in twee blokken uiteen.

Een storm in een glas water, destijds? Neen, want vandaag is de wederopstanding van de FPÖ een feit. Hofer, zo schrijft The New York Times, kan de voorbode zijn van een cascade aan populistische successen in het liberale Westen: eerst dat van de brexit in Groot-Brittannië, daarna dat van Le Pen in Frankrijk, wie weet zelfs dat van Trump in de VS.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234