Donderdag 07/07/2022

ReportageKiev

Deze Oekraïners keren terug naar Kiev: ‘Ik wilde niet vluchten, maar ik was de enige met een rijbewijs’

Elena Ogol vluchtte twee maanden geleden naar Hongarije, maar kon er niet aarden. Ze is nu weer bij haar moeder in Kiev. Beeld Giulio Piscitelli
Elena Ogol vluchtte twee maanden geleden naar Hongarije, maar kon er niet aarden. Ze is nu weer bij haar moeder in Kiev.Beeld Giulio Piscitelli

Nu de strijd zich naar het oosten heeft verplaatst, proberen de Oekraïners in de rest van het land hun dagelijkse routine op te pakken. Voor sommige vluchtelingen is dit het teken om terug te keren.

Fleur de Weerd

Polina Makarova (28) zit zenuwachtig in de Oekraïense bus. Ze is al 28 uur onderweg naar haar man. Sinds 24 februari, de dag dat de Russen Oekraïne binnenvielen, zijn ze van elkaar gescheiden. Zij vluchtte die dag naar Oostenrijk, terwijl Oleksii in Charkiv bleef. En nu zullen ze drie dagen en nachten samen zijn in Kiev.

Tot nu toe was de reis prima vol te houden voor Makarova. Maar sinds ze hoorde dat de bus vertraging heeft, maakt ze zich zorgen dat ze misschien niet voor de avondklok bij haar man Oleksii kan zijn. “Ik heb maar drie dagen en nachten met hem. Het kan toch niet gebeuren dat ik vanavond op het station moet slapen terwijl hij op een kilometer afstand van me zit te wachten in een hotelkamer met sushi?”, zegt ze, terwijl ze gefrustreerd naar de Google Maps-app op haar telefoon tuurt.

De bus waarin ze zit, met eindbestemming Kiev, zit vol met Oekraïners die ondanks de voortdurende oorlog terugkeren. Ze maken onderdeel uit van een grotere groep. Van de bijna vijf miljoen Oekraïners die eerder de grens over vluchtten, zijn er volgens cijfers van de VN al zo’n miljoen teruggekeerd, hoewel de cijfers een vertekend beeld kunnen ­g­even omdat ook gewone pendelaars zijn meegerekend.

Als vanouds

De hoofdstad gaat weer langzaam open sinds de strijd zich naar het oosten heeft verplaatst. Een deel van de winkels en restaurants is open, de groendienst is aan het werk, de checkpoints in de stad worden stilaan afgebouwd en mensen gaan mondjesmaat weer met de metro naar hun werk. Slechts enkele vluchtelingen uit door de Russen bezette dorpen slapen nog in het metrostation, omdat ze geen onderdak hebben gevonden. “Ze komen wel eten brengen, maar het toilet is weggehaald, dus ik zal iets anders moeten bedenken”, zegt de 31-jarige Aleks, die hier al weken kampeert.

De meeste Kievenaren blijven in hun bed liggen als ’s nachts het luchtalarm gaat. “Slapen is ook belangrijk voor je gezondheid”, zegt een vrouw in het treinstation schouderophalend tegen een familielid dat net terugkeert en voorstelt een schuilkelder op te zoeken als de sirenes afgaan. Druk discussiërend lopen ze naar buiten, en passeren daarbij een van de vele posters die door de stad hangen met “Oekraïne zal overwinnen” erop.

“Iedereen verlangt terug naar zijn oude leven”, zegt Ljoedmila Katsynka die op een overdekte markt worst en gezouten spek verkoopt. Als ze een hoekje omgaat, kan ze een volledig kapotgeschoten appartementencomplex zien met daarnaast het eigenlijke doelwit, een wapenfabriek. “Ik heb wekenlang thuisgezeten en al ons vlees weggeven aan het leger. Sinds ik kan werken, ben ik weer in mijn element. Thuis zit je toch alleen maar op je telefoon het nieuws te lezen.”

Veel winkels om haar heen zijn gesloten, de eigenaren zitten vaak nog in het buitenland. De bloemenwinkel op de hoek is te beschadigd om ooit weer open te kunnen, denkt ze. Een vrouw die een paar meter verderop tomaten, courgettes en uien verkoopt, staart wat voor zich uit. Ook zij is blij weer te werken, zegt ze, maar wel om een andere reden. “Mijn twee zonen vechten aan het front, ze zijn 22 en 28 jaar. Ik sta hier puur voor de afleiding. Ik moet gewoon aan iets anders denken, anders draai ik door.”

Heimwee

Hoewel de burgemeester van Kiev opriep te wachten, hebben de dertig buspassagiers dat advies naast zich neergelegd: ook zij willen terug naar hun oude leven – of naar wat ervan over is. De meesten gaan niet voor een liefdesweekend, zoals Makarova. Enkelen gaan om praktische redenen, om een document, huisdier of familielid op te halen. Een ander gaat terug om een teen in het water te steken en om orthodox Pasen te vieren met oma. Maar de meesten keren voorgoed terug, omdat de heimwee ze te veel werd, omdat ze hun stad, de walnootbomen en de mensen missen.

Zo ook Elena Ogol, die aan de andere kant van het gangpad van Makarova zit. De 25-jarige tandarts in opleiding lacht van oor tot oor vanaf het moment dat ze op Oekraïense bodem is. Ze is minder zenuwachtig dan Polina. “Ik ben gewoon zo blij dat ik terug ben in mijn land. Ik was als een vaas zonder bloemen. Niemand krijgt me hier ooit nog weg”, zegt ze terwijl ze haar blik laat gaan over een onbemande checkpoint langs de kant van de weg. De zandzakken staan nog opgestapeld, maar de militairen laten iedereen door zonder hun paspoorten te checken.

Elena Ogol vluchtte twee maanden geleden naar Hongarije, maar kon er niet aarden. Ze is nu weer bij haar moeder in Kiev. Beeld Giulio Piscitelli
Elena Ogol vluchtte twee maanden geleden naar Hongarije, maar kon er niet aarden. Ze is nu weer bij haar moeder in Kiev.Beeld Giulio Piscitelli

Makarova en Ogol vertrokken allebei met tegenzin toen de Russen Oekraïne binnenvielen. Makarova stond op het punt te verhuizen naar een nieuwe flat in Charkiv, de Oost-Oekraïense stad die op dit moment zwaar belegerd wordt. In het centrum, op de achtste verdieping en met ruimte voor gezinsuitbreiding, zegt ze met een melancholisch lachje.

Toen het Russische leger Oekraïne binnenviel, was Makarova met vijf familieleden in een datsja op een paar kilometer afstand van de stad. Ze besloten te stemmen of ze moesten gaan of niet. “De meerderheid wilde weg. Ik niet, maar ik was de enige met een rijbewijs, dus ik voelde me verplicht.” Ogol knikt instemmend. Zij werd min of meer gedwongen door haar moeder om te gaan, zegt ze. “Er sloeg een raket in bij een flat naast ons. Uiteindelijk ga je niet in tegen de vrouw die je heeft gemaakt tot wie je bent.”

Oorlogsliedjes

In eerste instantie was het fijn in het buitenland. Veilig. Stil. Ze kregen hulp, opvang en leefgeld. Maar al snel begon de heimwee op te spelen. Ook voelden ze zich schuldig en niet altijd begrepen. Ik ben heus heel dankbaar voor alle hulp en heb veel lieve mensen ontmoet. En toch voelde ik me soms als een huisdier dat de hele dag dankbaar moest lachen. Ik merkte dat er geen plek was voor de complexe emoties die een oorlog kan losmaken’, zegt Makarova. Zo had ze het gevoel dat ze niet ongenuanceerd boos mocht zijn op Rusland.

“Ik keek vroeger altijd naar de BBC. Maar nu kijk ik niet meer naar Westerse televisie, ik weet niet of je dit kunt begrijpen, maar ik dompel me liever onder in Oekraïense propagandakanalen en oorlogsliedjes op Spotify”, zegt ze lachend.

Ogol snapt het maar al te goed. Je wilt je graag omringen door mensen die je begrijpen, zegt ze. In Hongarije gingen sommige, vooral oudere, mensen haar op straat uit de weg. “Alsof ik besmettelijk was”, zegt ze hoofdschuddend. En toch was ook dat nog te verdragen. Waar zij niet tegen kon? “Niet werken”, zegt de 25-jarige resoluut. “Door dat nietsdoen voel je je gewoon zo nutteloos.”

Dan gaat Makarova’s telefoon. Het is haar echtgenoot. “Nee, ik denk niet dat we het gaan halen om op het station aan te komen vóór de avondklok. Wat zullen we doen? Wat is het risico dat ze ons van de straat plukken?” Ze begint druk te overleggen. Ogol kijkt het aan en vertelt ondertussen over haar ‘redding’. “Een week geleden kreeg ik een bericht van de tandartspraktijk. Eigenlijk was het geen vrolijk bericht: ze zeiden dat als ik niet terugkwam, ik mijn baan zou verliezen.” Het was het “laatste zetje’ dat ze nodig had, dus kocht ze meteen een ticket.

Voor de Oekraïners die terugkeren naar de hoofdstad is het soms spannend wat ze zullen aantreffen. Is alles nog heel? Wordt de woonkamer bevolkt door muizen omdat ze in hun haast vergeten zijn het vuilnis buiten te zetten? Makarova zou willen dat dat al haar zorgen waren, zegt ze wanneer ze heeft opgehangen. “Ik heb geen huis meer, grote delen van Charkiv zijn platgebombardeerd. De flat staat er nog, maar we weten niet voor hoelang. Mijn man slaapt op dit moment bij zijn ouders. Ik hou er rekening mee dat mijn stad binnenkort zal worden bezet door de Russen.”

De People's Friendship Arch in Kiev werd in 1982 ingehuldigd en staat symbool voor het broederschap tussen Rusland en Oekraïne. Weinig verrassend, het is monument momenteel niet meer zo populair. Beeld Giulio Piscitelli
De People's Friendship Arch in Kiev werd in 1982 ingehuldigd en staat symbool voor het broederschap tussen Rusland en Oekraïne. Weinig verrassend, het is monument momenteel niet meer zo populair.Beeld Giulio Piscitelli

Omdat de situatie zo onvoorspelbaar is, maakte ze een week geleden met haar man het plan om samen drie dagen door te brengen in Kiev. Langer gaat niet, want hij moet terug naar Charkiv, waar hij een bedrijf heeft dat medische instrumenten levert. Makarova moet terug omdat haar Oostenrijkse uitkering wordt verlaagd als ze langer wegblijft. “En die hebben we nodig om te kunnen eten. We eten vooral rijst en groenten in Oostenrijk. Daarom is het ook zo lief dat hij sushi heeft gehaald voor vanavond.”

Als een film

Haar telefoon gaat alweer. Goed bericht, dit keer, rapporteert ze aan de mensen in de bus die het hele verhaal hebben meegekregen. Oleksii heeft al vijf keer de route gereden en kan het nu heel snel. En hij heeft bij de checkpoints gevraagd of hij er ook langs mocht na de avondklok. “Ze hebben gezegd dat ze hem niet zullen neerschieten als we er iets na de avondklok zijn. We moeten alleen telkens alle documenten laten zien”, zegt ze, terwijl ze stralend naar haar medepassagiers kijkt.

Polina Makarova is na twee maanden weer herenigd met haar echtgenoot Oleksii die in Charkiv blijft om er te werken. Beeld Giulio Piscitelli
Polina Makarova is na twee maanden weer herenigd met haar echtgenoot Oleksii die in Charkiv blijft om er te werken.Beeld Giulio Piscitelli

“We hadden enkele weken voor de invasie besloten om voor kinderen te gaan”, fluistert ze even later. “Ik twijfelde lang, want ik was bang mijn vrijheid te verliezen. En ik vond het ook lastig vanwege de klimaatproblematiek”, zegt ze ietwat schamper. Maar al die principes zijn nu weg. Oleksii moet misschien binnenkort gaan vechten aan het oostfront. “Het klinkt als een cliché uit een oorlogsfilm over de Tweede Wereldoorlog, maar nu wil ik zo snel mogelijk een kind van hem.” Een geheimzinnige grijns. “Ook dat is ons doel dit weekend.”

Om 22.05 uur komt de bus aan bij het treinstation van Kiev. Buiten staat een blonde man van bijna 2 meter lang zenuwachtig naar de busdeur te kijken. Makarova sprint naar buiten en duikt in zijn armen.

De dag erna stuurt ze een bericht via Facebook. “Het voelt alsof ik weer wakker ben geworden uit een nachtmerrie die bijna twee maanden heeft geduurd”, schrijft ze. “Het terugkeren was het beste besluit van mijn leven.”

Ogol knikt goedkeurend als ze hoort dat Makarova het hotel heeft gehaald. Ook zij is gisteravond zonder problemen met militairen thuisgekomen, vertelt ze terwijl ze haar flat ten westen van Kiev laat zien.

Wanneer ze weer buiten staat, dwaalt haar blik van de Sovjet-flat naast de hare, waarvan de ramen nog steeds kapot zijn van een raketinslag, naar het stoffige zandpad tussen de flats. Even is ze stil. “In Boedapest hoorde ik een Oekraïense zeggen dat alles in het Westen zo schoon is. En dat ze nu pas inzag hoe stoffig Oekraïne eigenlijk is.” Ze schudt haar hoofd. “Het kan me niet schelen hoe stoffig het is, het is mijn soort stof. En ik kan het wel kussen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234