Maandag 25/10/2021

Deze man zet de kerk in beweging

De zegen die hij dit weekend aan de heiligverklaring van twee voorgangers geeft, is paus Franciscus voor veel gelovigen zelf: een zegen voor de kerk. En zelfs niét-gelovigen voelen iets bij de man die al een moderne CEO van het Vaticaan werd genoemd. Toch opletten: 'Obama begon ook met veel charisma. Op een dag zal Franciscus tot de kern van kerk moeten komen. En dat zal botsen.'

Er zijn een paar vaststellingen. Eén: iemand woonde afgelopen weekend de paasmis bij en zag "veel meer volk dan andere jaren". Twee: in Vlaanderen zijn er nog geen cijfers (op een vast moment in oktober wordt het kerkbezoek geteld), maar "ook de gewone zondagsmissen zouden meer mensen trekken". Drie: The Economist noemde hem een CEO en trok een vergelijking met Steve Jobs bij Apple.

En dan gaat deze Argentijn Jorge Mario Bergoglio, die op 13 maart 2013 paus Franciscus werd, dit weekend Johannes XXIII en Johannes Paulus II heilig verklaren. Waarbij dus een vierde vaststelling kwam: uitgerekend de Pool, die doodziek tot 2005 vasthield aan zijn pauselijke missie, zorgde er misschien wel voor dat de kerk onder zijn pontificaat in zwaar weer terechtkwam. Gevolgd nog door Joseph Ratzinger, evenmin bekend als de grote vernieuwer. Zeker niet als de charismaticus.

Of Franciscus die vernieuwer is, is nog niet duidelijk. Wel is zeker dat hij charisma heeft. Dat hij mensen, gelovigen en niet-gelovigen aanspreekt. Beroert. Doet glimlachen af en toe. Met details zoals het dragen van gewone zwarte schoenen (in plaats van de rode van Benedictus), het betrekken van een eenvoudig appartement en het rondrijden in een kleine auto. Hij gaat ook niet op reis - hij blijft voorlopig thuis. Maar iedereen weet dat hij een zwaar gehandicapte man omhelsde en de voeten waste van de zwaksten in de samenleving. En kijk: een paar weken terug konden drie Vlaamse jongeren gewoon bij hem langsgaan om hem te interviewen. Voor minder werd de term 'renouveau' uitgevonden.

Vorm is ook inhoud

"Ik ben niet gelovig", zegt Jill Verlinden, 22, uit Kalmthout en studente psychologie. Dat is ze niet, maar zij was wel een van die drie jongeren die door de paus ontvangen werden. Waarom dan? Ze herinnert zich dit: "Op een dag stond thuis de televisie aan, zonder geluid. Ik zag het maar in een flits, maar ik zag het wel: dat beeld van Franciscus die die gehandicapte man omhelsde. Dat zette me aan het denken: waarom loop ik in zo'n geval twee meter om? En het feit dat me dat aan het denken zette, zonder woorden of geluid, zorgde ervoor dat ik inspiratie zag in die paus."

Omdat, zo zegt ze nog, pausen haar nooit interesseerden. Eigenlijk nog niet. "Ik ben niet gelovig opgevoed. Zijn voorgangers kende ik wel, maar het kon me niks schelen. En zelfs nu interesseert de paus me niet. Het gaat me om deze man. De ideeën en de handelingen die hij stelt. Als meisje van dertien ben ik een maand alleen vrijwilligerswerk in Niger gaan doen. Vandaag studeer ik psychologie en ben ik met zorg voor anderen bezig. Ik heb het gevoel dat wat hij zegt en doet, mensen aanspreekt."

Breed maatschappelijk kadert Rik Torfs, rector van de universiteit in Leuven, dat zo: "Er spelen drie fenomenen in de populariteit van Franciscus. Eén: algemeen maatschappelijk is iedereen op zoek naar alternatieven voor de dominantie van de neoliberale maatschappij. Het hele systeem, zelfs het onderwijs, gaat mee in het meritocratisch model. Er is nauwelijks een tegenstem en daar zorgt deze paus wel voor. Twee: hij is de eerste paus sinds zeer lang die zegt dat niemand recht heeft op moreel gezag. En drie: hij beseft dat vorm ook inhoud is."

Volgens Torfs zit daar de kracht van deze man. "We leven in een uniformer systeem dan we denken. We gaan er allemaal vanuit dat iedereen vrij is, maar dat is niet zo. We hebben niet het recht om niet succesvol te zijn en om ons niet te amuseren. Neen, het moet YOLO (You Only Live Once) zijn. Wel, zo werkt het niet. Veel mensen zijn ongelukkig en deze paus toont dat menselijk gelaat."

Ook de Leuvense theoloog Jurgen Mettepenningen kan niet anders dan vaststellen dat Franciscus, anders dan zijn voorgangers, iets teweegbrengt. "Als zelfs een toch niet katholiek blad als Time hem tot Man of the Year uitroept, dan is er iets aan de hand. Hij spreekt een taal die intrigeert, van het hart en zegt dat het leven primeert op de leer. In aanvoelen is dat alvast een onderscheid met Benedictus XVI, bij wie veel mensen het gevoel hadden dat de leer primeerde op het leven."

Mettepenningen, auteur van een reeks boeken en in het verleden niet onkritisch voor de voorgangers van de Argentijnse paus, merkt dat. "Tegenwoordig beginnen niet-gelovige vrienden van me over de paus, terwijl dat vroeger ondenkbaar was. Toen moest ik erover beginnen."

In dit verhaal is 'hallelujah' schrijven verleidelijk en te gemakkelijk. Theo Hermans, priester van het bisdom Hasselt en lector aan de Hogeschool PXL in Hasselt, maakt een vergelijking met de euforie na de verkiezing van Barack Obama tot president van de Verenigde Staten. "Franciscus heeft onmiskenbaar een heel groot charisma. Ik kan me niet voorstellen dat er in de koffiekamer van De Morgen tijdens het pontificaat van Benedictus XVI dikwijls op een positieve manier over de paus werd gesproken. Nu kan dat wel het geval zijn. Alleen moet je je afvragen of de crisis in de kerk daarmee zomaar opgelost is. Ik denk het niet omdat, toch in het Westen, in de eerste plaats een crisis is van het geloof in de mens."

Hermans verduidelijkt. "Laten we hopen dat Franciscus niet het slachtoffer wordt van zijn eigen mediasucces. Natuurlijk is het een zegen dat we een paus hebben die de gave heeft eenvoudig, hartverwarmend en open te communiceren. En dus is de reactie in de media te begrijpen. Maar vroeg of laat zal hij als leider van de wereldkerk ook heikele punten van de leer moeten verdedigen. Het evangelisch mensbeeld is nooit vanzelfsprekend en staat ook vaak haaks op de economische en maatschappelijke realiteit van vandaag. Een christen en, a fortiori, een paus die zich Franciscus noemt, kan het er niet mee eens zijn dat budgetten voor ontwikkelingssamenwerking worden teruggeschroefd als een middel om onze levensstandaard te vrijwaren. Dat is een materialisme dat in schrik contrast staat met de solidariteit en de soberheid die Christus ons voorhoudt. De paus klaagt dan ook voortdurend de globalisering van de onverschilligheid tegenover armen aan."

Kernvraag, zegt Hermans, is of de evangelische boodschap politiek vertaalbaar is. "Onlangs liet Koen Geens zich in een interview ontvallen dat hij zijn kleren opdraagt, ook al zijn ze uit de mode, maar dat hij tegelijk als minister moet pleiten voor een meergroei van de economie. Succes en evangelie, dat is een duet dat nooit van heel lange adem is. Het zou uitzonderlijk zijn dat de kerk op continu applaus kan rekenen. Ze staat immers niet boven haar meester. En we weten allemaal hoe het met Christus is afgelopen."

Iemand zegt het, anoniem, wat straffer: "De populariteit van deze paus heeft geen onbeperkte houdbaarheidsdatum. Hij kan niet elke keer op Pasen telefoonkaarten van 50 euro uitdelen. Vroeg of laat zal hij standpunten moeten verkondigen als hoofd van de kerk. Niet als bisschop van Buenos Aires."

Positie van de vrouw

Iets anders: Franciscus is paus, maar onder hem zit een curie. Mensen die er vaak al lang zitten. Mensen die, onder de voorganger, bijzonder veel macht hadden. Mensen die misschien niet altijd graag horen en zien wat deze man zegt en doet. "Er zitten er in ieder geval die zich bedreigd voelen", zegt Rik Torfs. "Maar je kunt wel langzaam mensen op sleutelposities vervangen als ze zich niet bereid tonen mee te gaan in een nieuwe koers. Probleem is wel dat het instituut sowieso log is. En dat beseft hij. Maar hij geeft wel een positief signaal dat hij wereldwijd experts zoekt."

Anne Vandenhoeck, professor pastorale zorg, duidt dat: "In de National Catholic Reporter las ik een interview met kardinaal Rodriguez van Honduras, die de Raad van Kardinalen gaat voorzitten. Hij zei over Franciscus dat hij een kerk wil die aandacht geeft en belang hecht aan de positie van de vrouw, zowel in de maatschappij als in eigen kringen. Dat is een hoopvol teken. Ik denk niet dat ik daarom van Franciscus zelf of van de tijd die hij krijgt, verwacht dat alles gaat veranderen. Maar wel dat hij een beweging in gang zet die dan verdergezet kan worden."

Ook daarin zit, zegt Vandenhoeck, een vergelijking met Obama. "Door zijn authenticiteit en gedrevenheid heeft hij veel verwachtingen en hoop gecreëerd. Maar door het politieke systeem van Kamer en Senaat en Democraten en Republikeinen kan hij tijdens zijn beleidsperiode niet alles fundamenteel veranderen. Tegenover hoop en verwachtingen staat de confrontatie met een vastgeroest politiek systeem. Hetzelfde is waar voor de kerk. De hoop op Franciscus zal getemperd worden door de realiteit van het beslissingsproces dat niet zonder slag of stoot gaat. En dat dus voor teleurstellingen kan zorgen. Maar voor mij geeft dat niet in het perspectief van een hervormingsproces. Zijn authenticiteit is belangrijk."

Wat hoe dan ook opvalt, is de tegenstelling met zijn twee voorgangers. Bij geen van beiden viel het woord CEO. Bij hem wel. "Ik vind het ook een juiste vergelijking", zegt Rik Torfs. "Het is geen man die vanuit een bestuurlijke logica een systeem overeind houdt. Neen, hij is een CEO die contact houdt met de mensen en niet alleen voor de façade."

Iemand die dus de basis inspireert. Iemand zegt: "We krijgen weer het gevoel dat aan het hoofd van de kerk iemand staat die opnieuw aansluiting vindt bij wat wij, aan de basis, al die jaren zijn blijven doen: zorgen voor de zwakkeren."

Zegt Jurgen Mettepenningen: "Deze week hoorde ik weer dat hij een gescheiden vrouw uit Argentinië, die hem een brief had gestuurd met de vraag of ze de communie nog mocht ontvangen, zelf had opgebeld: 'Maar meiske, waarom zou dat niet meer mogen?' Wel, dat is de taal die ik van een christen wil horen. En op dat vlak herken ik iets van Jezus in de paus."

'Authenticiteit' is een woord dat, ook in dit verhaal, al viel. Jill Verlinden vroeg zich nochtans wel af of dat klopte. "Oké, dacht ik, een toffe man. Maar in hoever is wat hij, bijvoorbeeld met die gehandicapte man deed, geen marketingstrategie? Het was zo opmerkelijk dat het bijna niet kon waar zijn. Ook daarom wilde ik mee gaan met die jongeren van 'Verse Vis', voor dat interview. En ik hield er een geweldig goed gevoel aan over. Zijn ogen straalden te veel deugnieterij uit om niet oprecht te zijn. Hij zei ook: het maakt niet uit of je gelovig bent of niet. En hij gaf me toch een paternoster."

Emotionele spreidstand

Dat het Franciscus niet uitmaakt of je gelovig bent of niet, blijkt uit veel verhalen. Toch, zegt Theo Hermans: "Hij heeft de gewoonte elke dag te preken. Uit die preken en uit geschriften als zijn recente Evangelii Gaudium blijkt duidelijk dat de paus ervan overtuigd is dat de kerk missionair is en moet zijn. Voor hem is het christendom geen nichegodsdienst. Hij is ervan overtuigd dat wij christenen iets unieks ontvangen hebben. Iets wat aan de wereld duurzame hoop kan geven: Christus. En dat we de plicht hebben die boodschap te verkondigen. Met respect, maar wel duidelijk.

"Natuurlijk is hij een hele andere man dan Benedictus. Maar hun beider geschiedenis is ook heel anders. Benedictus heeft nazi-Duitsland meegemaakt en deze paus zal Europa daarom nooit zo kunnen begrijpen als zijn voorganger. Benedictus was ook een bijzondere intellectueel. Misschien was hij wel een te groot intellectueel voor de doorsnee-gelovige. Hij begreep wellicht uiteindelijk ook wel dat hij niet wegkwam met zijn communicatie en dat hij niet de entourage had om dat in goede banen te leiden. Uiteindelijk heeft Benedictus wel de komst van Franciscus mogelijk gemaakt. Door af te treden. Wat niet evident was, zeker omdat hij zijn voorganger zo bewonderde. En die man was tot aan zijn dood paus, hoe ziek hij ook was."

Dat de kerk uit een zeer zware periode komt, zeker door de misbruiken op grote schaal, zorgt er natuurlijk ook voor dat de decennia onder de voorgangers van Franciscus niet makkelijk waren. Anne Vandenhoeck merkt ook daar het verschil: "Op een bepaald moment in de kerkgeschiedenis was er zo'n emotionele en intellectuele spreidstand, dat de afstand tussen de top en de basis te groot was. Die misbruikschandalen hebben dat niet makkelijker gemaakt. Vandaag is die spreidstand minder groot.

"Of dat ervoor zorgt dat er meer mensen naar de zondagsmis komen, is niet zeker. Maar wat je wel merkt, is dat mensen in die vorige periodes veel meer aarzelden om zich met de kerk te identificeren. Ze wilden er niet bij horen. Nu merk je veel meer welwillendheid."

Dat merkt Theo Hermans ook. Hij maakt alleen deze bedenking: "De paus is leider van de wereldkerk en perceptie is niet overal in de wereld dezelfde. In Afrika wil men een paus toch als chef zien en je kunt je afvragen of iedereen daar zo blij is met de stijlbreuk. Men is er ook heel gevoelig voor decorum."

De slotvraag is voor Rik Torfs. Een hypothetische want: zou deze Franciscus net zo snel van stapel gelopen zijn als zijn voorganger om Johannes Paulus II amper negen jaar na zijn dood heilig te verklaren. Of beter: die procedure in gang gezet hebben?

"Ik denk het niet", zegt Torfs, die aanwezig was op de begrafenis van de Poolse paus in 2005. "Ik herinner mij die slogans nog altijd: 'Santo Subito' riep iedereen. Joseph Ratzinger zat daarmee wel wat vast, dus ik begrijp hem wel. Nu is er een andere koers, maar Franciscus heeft het voordeel dat hij nu geen standpunt meer moet innemen. Alles was al geregeld en hij moet nu gewoon die heiligverklaring doen. Dus is de beste manier om de bladzijde Johannes Paulus voorgoed af te sluiten, wel deze heiligverklaring. Dan moet hij er nooit meer op terugkeren."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234