Donderdag 22/10/2020

Rabiaa El Garani

Deze Limburgse VN-medewerkster sprak met IS-slachtoffers in Irak

Rabiaa El Garani.Beeld Wouter Van Vooren

De Limburgse Rabiaa El Garani (38) is net terug uit Irak. Namens de VN-mensenrechtencommissie sprak ze vijf maanden lang met slachtoffers van het seksuele geweld dat IS inzet als oorlogswapen tegen de Yezidi's. "Hun verhalen vergeet ik nooit meer."

Rabiaa El Garani: "Onze ploeg heeft de moordpartijen op de Yezidi's onderzocht, een etnische en religieuze Koerdische bevolkingsgroep die in het noorden van Irak leefde en op de vlucht is moeten slaan voor de IS-militanten, die hen als ongelovigen, zelfs al duivelaanbidders beschouwen. Dat is gebeurd op zo'n georganiseerde en systematische manier, dat je eigenlijk van genocide mag spreken.

"Telkens weer werd dezelfde techniek gebruikt: in elk dorp of gehucht werden de mannen en de vrouwen gescheiden, en de mannen meestal onmiddellijk geëxecuteerd. Wij waren op zoek naar overlevenden van de executies en gevluchte vrouwen. Zij vertelden ons hoe ze werden opgedeeld in ongetrouwde meisjes, de maagden, en getrouwde vrouwen met of zonder kinderen. En dan krijg je de meest gruwelijke getuigenissen over verkrachting, slavernij, seksuele slavernij, het verkopen en overdragen van jonge meisjes, noem het maar op.

"Je ziet ook dat het niet gaat om individuele gevallen of aberraties van enkelingen, maar dat IS dat seksueel geweld op een ongezien grote schaal organiseerde: het gaat duidelijk om een strategie die van bovenaf aan de strijders moet opgelegd en bevolen zijn. De Yezidi's moesten duidelijk vernietigd worden, fysiek én mentaal. Nochtans deelden ze behoorlijk wat culturele, traditionele, zelfs enkele godsdienstige aspecten met de islam."

Net in die cultuur is praten over seksualiteit, laat staan ongewilde, behoorlijk taboe. Hoe krijgt u ze daarover aan het praten?
"Het helpt dat je vrouw bent, en dat je de gevoeligheden van de cultuur kent. Ik ben opgegroeid in een traditioneel Marokkaans gezin, waar seks voor het huwelijk ook een absoluut taboe was, en een schande voor de familie zou betekend hebben. Je kent de gevoeligheden, weet ook dat je geen directe vragen moet stellen als: 'ben je verkracht geweest?'.

"Nee, je begint met de vraag of ze onaangename dingen hebben meegemaakt, of mannen hen hebben aangeraakt op een manier die ze niet wilden. En zo pel je, laagje na laagje, de waarheid open, en pas na uren wordt dan duidelijk welke absolute gruwel die vrouwen hebben moeten meemaken. Ik heb nooit zo veel zware trauma's gezien, en eigenlijk zou er dan ook een internationaal psycho-sociaal hulpprogramma moeten georganiseerd worden. We praten over duizenden ontvoeringen in de eerste weken van de aanval in augustus 2014, waarvan er nog steeds enkele duizenden in handen van IS zijn.

"Ondertussen zijn die vrouwen al ondervraagd door journalisten, Koerdische soldaten, door ons: je probeert ook te vermijden dat ieder nieuw verhoor een bijkomend trauma zou worden, maar integendeel een allereerste stukje therapie zou zijn.

"Geen enkel individueel geval is hetzelfde, iedereen heeft iets anders meegemaakt. Verkrachting, seksuele slavernij, foltering, slavernij: de perversies zijn eindeloos. Er zijn verschillende gevallen waar men jonge zwangere vrouwen geaborteerd heeft, zodat ze geen nieuwe Yezidi zouden baren, om ze nadien onmiddellijk terug zwanger te maken, ditmaal met 'een echte moslim'. Het gevoel van bezoedeling, de schaamte die die vrouwen moeten meemaken..."

... en de vrees niet terug te kunnen naar hun familie uit angst daarvoor.
"Het is een cultuur waar eerwraak niet ongewoon is, dat klopt. Daarom is het ook goed dat hun geestelijke leider, Baba Sjeikh, zich tot die vrouwen gericht heeft met een toespraak en hen heeft gevraagd terug te keren, omdat ze aanvaard zullen worden als slachtoffers van IS, want dat hen niets verweten kan worden. Zonder die boodschap, daar ben ik van overtuigd, zouden veel vrouwen zelfs niet durven te ontsnappen, omdat ze inderdaad vreesden dat er geen weg terug naar hun familie was.

"Ze werden ook in die zin gemanipuleerd door hun verkrachters die hen vertelden dat hun families hun nooit meer zouden terug willen nu ze geen maagd meer waren. Je moet natuurlijk altijd afwachten wat er dan uiteindelijk op het terrein en binnen die families gebeurt, maar die toespraak was toch een belangrijke stap.

"Dus dat je binnen zo'n cultuur niet meteen een open boek bent over wat je hebt meegemaakt, zeker niet tegenover mannen, is vrij normaal. Terwijl ze in mij een soort zuster zagen, iemand die ook de culturele gebruiken en gevoeligheden kent.

Die soms de conflicten begrijpt in de geest van een slachtoffer.
Als seks voor het huwelijk taboe is, en je wordt verkracht door een IS-strijder, dan kun je dat soms alleen verwerken door de zieke logica te hanteren dat je verkrachter dus niet anders dan je nieuwe echtgenoot kan zijn. Veel van ons werk bestond er ook in hen ervan te overtuigen dat ze slachtoffers waren, geen verantwoordelijkheid droegen voor wat hen overkomen was."

Hebt u een dieper inzicht verworven in de motieven, de psyche van de daders? Hoe kunnen mensen die zich vrome moslims noemen zulke daden stellen?
"Het komt neer op het vernietigen en vernederen van een andere, die daarvoor eerst gedehumaniseerd moet worden. Daar begint het telkens mee: de andere is geen mens, maar iets zonder waarde. Dat mechanisme zag je al in de concentratiekampen van de nazi's, dat mechanisme zie je hier ook.

"Het is een simplistische redenering: dat het islamitisch zou zijn om alles wat haram is te vernietigen. Het is hun dus toegestaan, zelfs al zijn er veel die eerst met knikkende knieën zulke gruweldaden begaan, maar alleen door permanente sociale druk en herhaling van de gruwel gebrainwasht worden tot een toestand waarin ze het normaal gaan vinden."

Beeld Wouter Van Vooren

Hoe word je zo? Waarom ga je vechten voor IS?
"Overal waar ik fundamentalisten bezig zie, komt het toch meestal terug tot een fundamentalistische invulling van je godsdienst, en dat doe je omdat je via die godsdienst politieke macht wilt verwerven, je je boven anderen wilt stellen.

"Dus op wie oefent dat aantrekkingskracht uit? Op hen die achtergesteld zijn en de rollen fundamenteel willen omdraaien. Op wie geradicaliseerd is omdat hij, ook al komt hij materieel niets te kort, toch vindt dat hij niet naar waarde wordt geschat. Het is een permanent aftasten van hoe ver je kunt gaan, en zo worden de grenzen van het aanvaardbare en het gruwelijke steeds verder verlegd.

"Islam, zeker de culturele islam, is ook vaak verbonden met angst. Als je dit niet doet, dan wacht je die straf, hier of in het hiernamaals. Durf niet dat, want dan... Het is een cultuur die ik, in mindere mate, ook ken van thuis, en waaruit ik me ook heb moeten bevrijden. Terwijl voor mij islam een vredelievende godsdienst moet zijn, geen vrijbrief om andersdenkenden te vernietigen. Voor mij is islam ook gelijkheid, en ook daar heb ik moeten vechten tegen cultuurpatronen in de Marokkaanse gemeenschap die vinden dat de vrouw in de eerste plaats toch moet gehoorzamen.

"Nu, pas op, er zijn ook veel Belgische politie-agenten die vinden dat hun vrouwelijke collega's maar beter naar hen zouden luisteren. (lacht) Ik heb mijn hele leven eigenlijk niet anders gedaan dan iedere keer gebroken met mannen die gezag over mij wilden uitoefenen.

"De keuze politie-agent te worden heeft geleid tot een tijdelijke breuk met mijn familie. Ik ben nu 38, ze hebben uiteindelijk met hun vrijgevochten dochter leren leven, maar het is geen vanzelfsprekende weg geweest. Mijn ouders respecteren me, zien me graag, maar ik blijf toch altijd het buitenbeentje. Het meisje uit de cité dat eruit weggelopen is, ja.

"Ik zag het toen al: mensen die van huis tot huis gingen aanbellen om meer traditionele vormen van de islam te propageren en te prediken. Ik heb er velen in Genk in de loop der jaren strenger in de leer zien worden, om de gemeenschap niet voor het hoofd te stoten, om mee te gaan in de groepsdruk om een goede moslim te zijn. Een goede moslim, volgens sommigen toch. En net hetzelfde zag ik als rechercheur in Brussel en Vilvoorde.

"Ik ben, eerlijk gezegd, niet echt optimistisch, want ik heb het alleen maar zien verslechteren. Ik behoor tot een minderheid, vrees ik."

Hoe ervaart u dat het erger wordt?
"Mijn zus en ik liepen onlangs in Marokko over straat zonder hoofddoek. Dan krijg je meteen het verwijt, van wildvreemden, dat je geen goede moslim bent. We liepen er in broek en T-shirt, hè, niet in bikini. Als ik in Brussel in de ramadanperiode naar het kantoor van de gerechtelijke politie liep, werd ik op straat aangesproken en soms zelfs nagespuwd omdat ik make-up droeg. Ik heb het meegemaakt dat we in een Italiaans restaurant zaten met een internationale delegatie, en dat de Arabische ober weigerde mijn bestelling - een glas rode wijn - op te nemen. Die man is die avond dan ook ontslagen, ik laat me niet doen. (lacht)

"Maar het verbetert echt niet. We moeten daar toch geen oogkleppen voor opzetten en het maar zo laten? We gaan toch niet toelaten dat een groep gaat bepalen hoe jij je leven moet leiden en inrichten?"
Beschouw u uzelf nog als een moslima?

"Laten we zeggen dat ik een vrijdenker ben, maar ik ben niet anti of een afvallige. Ik respecteer de mooie waarden die ook in de islam zitten, maar ik zie hoe sommigen de godsdienst misbruiken om hun eigen macht te vestigen en anderen te beperken in hun keuzevrijheid. Daar haak ik af: geen man gaat me zeggen dat ik mijn eigen ding niet kan doen.

"Ik heb in Palestina gewerkt, waar jodendom, christendom en islam op elkaars lip leven, en ik had gehoopt meer van religie te begrijpen. Alleen zag ik ook daar dat religie vooral als excuus dient om voor jezelf rechten op te eisen die je anderen niet gunt. En heb ik gemerkt hoe ik daar voor veel jonge islamitische meisjes een soort geheim rolmodel was, zonder dat ze het zouden durven te vertellen aan hun familie."

Beeld Wouter Van Vooren

U bent in Palestina, Libanon, de Centraal-Afrikaanse Republiek, bij de onderzoekscommissie voor Syrië en nu in Irak bezig geweest. Je kunt zeggen dat u gekozen hebt voor een internationale carrière. Je kunt ook zeggen dat u Brussel bent ontvlucht.
(lacht) "De laatste jaren een beetje, misschien. Kijk, ik hoorde tot de groep die Glenn Audenaert (geschorste chef van de federale gerechtelijke politie, die zijn mandaat heeft neergelegd in afwachting van de uitkomst van een nu al zeer lang aanslepend onderzoek, waarin niets meer lijkt te gebeuren, YD) samengesteld heeft, die als geen andere chef bij de politie aandacht had voor de aanwerving van vrouwen én allochtonen. Als je tot zijn 'circle' behoorde, en hij verdwijnt plots van het toneel, dan word je ook scheef bekeken, dat zal wel des mensen zijn, zeker? En als je je ergens niet echt meer welkom voelt, ga je naar alternatieven zoeken. Libanon, en het onderzoek naar de moord op premier Rafik Hariri waaraan ik heb mogen meewerken, heeft me dan de smaak voor het internationale definitief te pakken doen krijgen."

Als ik politiebazin De Bolle was, ik maakte een rekruteringsaffiche met uw foto: toch een rolmodel voor integratie?
"Dat heeft ze niet gedaan, nee. Misschien zou het wel mooi geweest zijn voor een organisatie waar je nog niet zo heel lang geleden best een snor droeg om aanvaard te worden. (lacht) Ook daar heb ik mijn gevecht moeten leveren, tegen mannen, tegen mannelijke allochtone collega's. Tegen de agenten die vonden dat Audenaert gek was geworden door allochtonen in de antiterrorismecel op te nemen.

"Mevrouw De Bolle heeft me zelfs een negatief advies gegeven toen ik solliciteerde naar een functie in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Ik had volgens haar niet het juiste diploma. Dat ik de taal, de cultuur van het gebied kende en de juiste gerechtelijke ervaring had - in tegenstelling tot andere kandidaten die dan wel het juiste diploma hadden - en dat ik voor het examen geslaagd was, telde blijkbaar niet mee.

"Ach, kijk, ik heb de opdracht uiteindelijk toch gekregen, ik heb verder mijn eigen weg gezocht, en de federale politie is nu een afgesloten hoofdstuk. Ik ben perfect tevreden met mijn job als bij de Verenigde Naties. En ik hoop dat ik op die plekken waar ik gepasseerd ben, toch een voorbeeld heb nagelaten. Ook al betaal je daar een prijs voor: die van de eenzaamheid, van het niet echt honderd procent meer behoren tot de gemeenschap. Maar ik zou het onmiddellijk opnieuw doen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234