Dinsdag 20/04/2021

InterviewRakoen Maertens

Deze jonge Belg onderzoekt aan Cambridge ‘vaccins’ tegen fake news

Rakoen Maertens in Cambridge: ‘Eenmaal je iets gelooft, is het erg moeilijk om daar niet meer in te geloven.’ Beeld Joe Hart
Rakoen Maertens in Cambridge: ‘Eenmaal je iets gelooft, is het erg moeilijk om daar niet meer in te geloven.’Beeld Joe Hart

Een van de grootste bijwerkingen van een pandemie: broodjeaapverhalen over virussen en vaccins die zich als een lopend vuurtje verspreiden. Factcheckers werken zich te pletter. Maar zo efficiënt is dat niet, stelt onderzoeker Rakoen Maertens (24). ‘Onze games maken mensen minder vatbaar voor fake news.’

Je kan Twitter, Facebook of Instagram niet openen of je stuit op een of ander bericht dat ofwel de oorsprong van het virus, dan wel de betrouwbaarheid van vaccins in twijfel trekt. Technologieplatformen labelen en verwijderen berichten dat het een lieve lust is. Ze proberen gebruikers te beschermen tegen informatie die niet strookt met wetenschappelijke consensus.

Voor de 24-jarige Rakoen Maertens uit Beernem zijn het boeiende tijden. Hij heeft er zijn missie van gemaakt om nepnieuws de wereld uit te helpen. Sinds 2019 is hij verbonden aan de gerenommeerde universiteit van Cambridge. Daar maakt hij deel uit van het ‘Social Decision-Making Lab’ van de rijzende ster in de psychologie, de Nederlandse professor Sander van der Linden.

Maertens won in 2020 de prijs voor de beste Belgische thesis in de psychologie. Hij onderzocht of een gematigde blootstelling aan misinformatie mensen voor nepnieuws zou kunnen behoeden. Zijn toenmalige promotor, de bekende arbeidspsycholoog Frederik Anseel – managementprofessor aan de University of New South Wales in Sydney – noemde hem in een column voor De Tijd ‘een briljante student’.

Hebben sociale media de verspreiding van misinformatie, desinformatie en propaganda gemakkelijker gemaakt?

“Dat is moeilijk om in kaart te brengen. Een van de interessantste studies op dat vlak komt van Soroush Vosoughi. Hij bestudeerde elf jaar aan Twitter-data om te begrijpen hoe informatie zich verspreidt. Hij kwam tot de vaststelling dat feitelijk incorrecte informatie sneller verspreidt dan correcte gegevens. Al zijn we daar niet helemaal zeker van, andere studies komen enkel tot de vaststelling dat foute informatie zich minstens even snel als correcte informatie verspreidt. Daarnaast is het nog altijd zo dat er veel meer correcte informatie voor handen is dan foute informatie. En ook het vertrouwen in mainstream media is – ondanks alle doemberichten – nog altijd vrij hoog.”

Niks aan de hand, dus.

“Tot je de sociale psychologie erbij neemt. Er bestaat zoiets als groepspolarisatie. Sociale media creëren echokamers. Een echokamer is een verzameling van mensen die ongeveer allemaal dezelfde mening over een bepaald onderwerp hebben. Als je in zulke groepen incorrecte informatie deelt die met de mening van de echokamer strookt, dan verspreidt die informatie zich veel sneller dan normaal.

“Daarnaast speelt ook nog een ander sociaal psychologisch fenomeen: outgroup negativity. Mensen die zich met een bepaalde groep identificeren, stellen zich negatief op ten opzichte van mensen van wie ze vinden dat ze een totaal andere mening hebben. Zit je in een groep die voor wapenbezit is, dan zal je je sceptisch opstellen naar mensen die voor een wapenverbod zijn. Sociale media versterken die tegenstelling.”

Mensen gaan daar blijkbaar heel ver in. Zo delen ze zaken waar ze zich zelf niet per se in kunnen vinden, zolang als de groep waartoe ze willen behoren het er maar mee eens is.

“Klopt. In onderzoek naar fake news zien we heel vaak diezelfde discrepantie terugkomen. Er is een verschil tussen wat mensen geloven en wat ze op sociale media delen. Neem nu heel de antivaxbeweging. Daar zitten heel wat mensen tussen die niet extreem tegen vaccins gekant zijn. Maar aangezien hun sociale groep dat apprecieert, delen ze nieuwsartikelen die altijd maar meer twijfels over vaccins zaaien.”

Is het dan allemaal wel zo schadelijk als het lijkt? Wie weet laten die mensen zich gewoon vaccineren?

“Net dan wordt het interessant. Er spelen nog twee niet te onderschatten effecten. Het eerste is het illusory truth effect. Hoe meer je iets ziet, ook al geloof je het niet, hoe meer waarde je aan een bericht of stelling gaat geven. Die herhaling zorgt ervoor dat er in onze hersenen een geheugenspoor aangemaakt wordt. Hoe gemakkelijker je dat spoor ophaalt, hoe meer je hersenen geloven dat het waar is. Je voelt meteen: dat is een heel angstaanjagend effect. Daar komt nog een tweede fenomeen bovenop: het continued influence effect. Eenmaal je iets gelooft, is het erg moeilijk om daar niet meer in te geloven.”

‘Wie blootgesteld wordt aan een virus waar je lichaam niet immuun voor is, kan heel ziek worden. Hetzelfde geldt voor ideeën.’ Beeld Joe Hart
‘Wie blootgesteld wordt aan een virus waar je lichaam niet immuun voor is, kan heel ziek worden. Hetzelfde geldt voor ideeën.’Beeld Joe Hart

Zijn factchecks dan wel de juiste strategie om fake news te bestrijden? Die verschijnen per definitie pas nadat er al nepnieuws gedeeld is.

“Je kunt op verschillende manieren het effect van foute informatie proberen te minimaliseren. Op dit moment is er in de media heel wat aandacht voor het zogenaamde ‘real time factchecken’. Dat zijn die waarschuwingslabels die Twitter toont wanneer iemand iets tweet dat niet klopt. We kunnen nu nog niet zeggen of dat zin heeft. Wat we wel weten: in real time feiten controleren is aartsmoeilijk. Valse informatie verspreidt zich erg snel.”

Het klassiek ontmaskeren van onwaarheden komt dan helemaal te laat.

“Vijf jaar geleden zouden alle academici je verteld hebben: pas op met factchecken. Er was toen heel veel aandacht voor de bijwerkingen van een factcheck. Wie een feit controleert, trekt ook het vertrouwen van diegene die het deelt in twijfel. Dat kan ervoor zorgen dat de polarisatie toeneemt. Een andere nevenwerking van factchecken: media herhalen eerst de leugen om die dan te weerleggen. Maar als je het illusory truth effect in je achterhoofd houdt, is dat een slecht idee. Mensen zullen sowieso meer waarde hechten aan de valse informatie. En dan heeft een genuanceerde factcheck een nadeel ten opzichte van fake news. Zulke stukken zijn vaak erg complex en genuanceerd, terwijl nepnieuws net heel eenvoudig is.”

Moeten we dan stoppen met factchecken?

“Neen. Maar het moet met meer zorg gebeuren. Elke redactie zou het Debunking Handbook als leidraad moeten gebruiken. Dat is een korte en concreet inzetbare briefing voor mensen in de praktijk, zoals journalisten en beleidsmakers, dat efficiënt debunken van fake news uit de doeken doet. Zo mag een factcheck, in tegenstelling tot wat nog dagelijks gebeurt, nooit met een vraag beginnen. Je begint altijd met het feit. Nadien haal je de dwaling heel kort aan om die dan meteen te weerleggen. Het zou er bij jullie ingebakken moeten worden.”

U wil mensen beschermen tegen nepnieuws vooraleer ze eraan blootgesteld worden. Daarvoor haalt u de mosterd bij de Amerikaanse sociaal psycholoog William McGuire. Wat is zijn verdienste?

“William McGuire is dé man. (lacht) Hij vroeg zich af hoe het kon dat mensen gebrainwasht konden worden. Welk mechanisme zit daar precies achter? Hoe zouden we mensen daartegen beschermen? In de jaren 60 ontwikkelde hij de innoculatie-theorie. Hij vond daarvoor zijn inspiratie bij het vaccin zoals we dat uit de biomedische wereld kennen.”

We hebben het hier, voor alle duidelijkheid, niet over een spuitje met waarheidsserum.

“Neen, het gaat om een vergelijking met ons immuunsysteem. Wie blootgesteld wordt aan een virus waar je lichaam niet immuun voor is, kan heel ziek worden. Hetzelfde geldt voor ideeën. Wie nog weinig kennis over bepaalde onderwerpen heeft, kan door een veelheid aan informatie zo onder de indruk zijn dat je erin gaat geloven. De brainwash als virus als het ware.”

Hoe werkt dat precies?

“McGuire heeft een aantal fascinerende studies gedaan. Zo stelde hij zijn studenten, die nooit of te nimmer getwijfeld hadden aan het nut van tanden poetsen, bloot aan een theorie die stelde dat tanden poetsen heel erg ongezond was. Plots begonnen die studenten daarover na te denken. Een aantal studenten stond plots sceptisch ten opzichte van tanden poetsen. Met andere woorden: als mensen nog nooit echt over een onderwerp nagedacht hebben, zijn ze heel vatbaar voor absurde theorieën.”

Hoe bescherm je mensen daartegen?

“Er zijn twee belangrijke componenten. De eerste component is emotioneel. Door mensen op voorhand te waarschuwen dat ze met nepfeiten te maken krijgen, zijn ze meer op hun hoede. De tweede component speelt op cognitief vlak. Daarin vertel je mensen dat er nepnieuws de ronde doet over tanden poetsen. Je legt op voorhand uit welke foute redenering die theorie maakt. Uit zijn onderzoek blijkt dat mensen op die manier gewapend zijn tegen de brainwash dat tanden poetsen ongezond zou zijn.”

‘Als mensen nog nooit echt over een onderwerp nagedacht hebben, zijn ze heel vatbaar voor absurde theorieën.’ Beeld Joe Hart
‘Als mensen nog nooit echt over een onderwerp nagedacht hebben, zijn ze heel vatbaar voor absurde theorieën.’Beeld Joe Hart

Hoe moeten we die bevindingen vandaag toepassen?

“Sander van der Linden, die het Social Decision-Making Lab leidt, heeft de theorie van McGuire uit het lab gehaald. Hij redeneerde als volgt: als je mensen kunt beschermen tegen een neptheorie over tanden poetsen, zou het dan ook lukken om mensen voor fake news te behoeden dat de opwarming van de aarde ontkent? Dat leek aardig te lukken. Hij kwam in zijn onderzoek onder andere tot de vaststelling dat mensen een valse petitie, die twijfel zaaide over de klimaatproblematiek, niet meer geloofden.”

Is het niet normaal dat, wanneer je mensen waarschuwt dat er nepnieuws aankomt, ze het nepnieuws sneller zullen herkennen?

“Klopt. De uitdaging is dus niet om op elk nepbericht ter wereld te anticiperen. Dat is onmogelijk. Bovendien wil je niet het risico nemen om op die manier zelf nepnieuws de wereld in te sturen. We zijn in ons onderzoek op zoek gegaan naar een bredere vaccinatie. Kun je mensen vaccineren tegen de dynamieken van fake news? En als ze die dynamieken herkennen, laten ze zich er dan door vangen?

En?

“Tot nu toe lijkt de beste manier om mensen inzicht te geven in fake news door hen zelf in de rol te zetten van fakenewsverspreider. Dat hebben we al gedaan aan de hand van een aantal games. In Go Viral kruipt de speler in de huid van iemand die al het Covid-19-nieuws in twijfel trekt. In Bad News moeten spelers dan weer zoveel mogelijk volgers verzamelen en toch hun geloofwaardigheid niet verliezen. Uit ons onderzoek blijkt dat mensen na het spelen van onze games minder vatbaar zijn voor misinformatie. Eens je via het spel inzicht krijgt in dynamieken die gebruikt worden, doorprikken mensen die beter.

“Zo wordt de speler in Bad News op een bepaald moment geconfronteerd met een factchecker die de leugens die een speler deelt, weerlegt. Een goede manier om daar als fakenewsverspreider te reageren, is het medium of de journalist die de check deed, aan te vallen en in diskrediet te brengen. Je leert in het spel ook heel snel dat emotioneel beladen berichten het altijd goed doen en dat zelfs verzonnen experts kunnen helpen om je boodschap kracht bij te zetten.”

Hoe duurzaam is een spelletje Go Viral? Ben ik dan voor altijd gevaccineerd tegen misinformatie?

“Dat weten we dus nog niet. Het is de onderzoeksvraag voor mijn doctoraat. Het is volgens onze theorie mogelijk om – net zoals bij vaccins – booster shots te ontwikkelen waardoor het op lange termijn kan werken. Hoelang precies? Dat moet verder onderzoek duidelijk maken.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234