Zaterdag 19/10/2019

Interview

Deze islamoloog gaat jongeren een "antivirus tegen dogmatisme" inplanten

De Franse islamoloog Rachid Benzine bij het interview in Brussel Beeld Wouter Van Vooren

Op vraag van het Brussels Gewest zoekt de Franse islamoloog Rachid Benzine in Brusselse scholen met jongeren naar het antwoord op de vraag: Wat staat er nu eigenlijk echt in de koran? Benzine plaatst moeilijke vragen tegenover simplistische antwoorden.

Anderhalf jaar geleden ging het mis. Enkele weken nadat een ambitieus deradicaliseringsprogramma met trots was aangekondigd door Brussels minister-president Vervoort (PS) trokken islamoloog Rachid Benzine en regisseur Ismael Saidi zich terug uit het project.

De bedoeling was dat ze enkele videoclips zouden maken waarin ze de Koran op een bevattelijke manier uitlegden. Er was 275.000 euro voor vrijgemaakt, maar zowel Benzine als Saidi kregen doodsbedreigingen. "Voor de tegenstanders van een gematigde islam is de briljante Benzine gevaarlijk", zei Vlaams parlementslid Yamila Idrissi (sp.a) daar toen over. "Hij moest zo snel mogelijk het zwijgen worden opgelegd."

Maar nu zijn Benzine en Saidi terug. Met subsidies van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zullen ze een week lang de Brusselse scholen afdweilen. In een koffiebar overtuigt hij me dat het deze keer wel zal lukken.

"Er ontstond toen ophef omdat de politiek te vroeg had gecommuniceerd", zegt Benzine. "Politici kondigen graag aan dat ze aan de slag gaan en bij mij is het net omgekeerd. Ik lever eerst mijn werk af en kom er dan mee naar buiten." 

Dit keer zijn Saidi en Benzine gewapend met 'Wat staat er nu eigenlijk echt in de Koran?', het boek dat ze samen schreven en dat eindelijk vertaald is in het Nederlands. Het is geen toeval dat Erik Van Den Berghe, directeur van het Atheneum van Anderlecht, instond voor de vertaling. De 17 secundaire scholen van Scholengroep Brussel van het GO! hanteren de methode van Benzine al langer. 

Een half jaar na 'De Koran uitgelegd' hebt u nu opnieuw een Koran for dummies uit. Dat boek heeft blijkbaar veel uitleg nodig?

Rachid Benzine: "Er zijn veel misverstanden over de Koran en evenveel slechte verstaanders. Zowel bij moslims als niet-moslims. Een tekst uit de 7de eeuw veroorzaakt sowieso problemen."

"In het vorige boek legde ik concepten uit de Koran uit, deze keer waag ik me aan een historische benadering van het boek. Dat is iets nieuw in de moslimwereld."

Is dat wat ze bij Scholengroep Brussel de methode Benzine noemen?

(Lacht) "Eigenlijk gaat het om het aanreiken van de technieken die een linguïst, historicus of antropoloog zou gebruiken als hij een tekst bekijkt."

"Als je in de koran over het paradijs leest, dan gaat het over vers fruit, fris water en honing. Eigenlijk vrij sober voor een paradijs, zou je denken, maar als je je verplaatst in de Arabier van de 7de eeuw, dan waren het luxeproducten."

"Door dat inzichtelijk te maken kom je zonder ingewikkelde terminologie toch tot een antropologische benadering."

Ik dacht dat het paradijs een hoop maagden voorzag?

"Wil je maagden?"

Nee nee, maar ik dacht...

"Het gaat erom te begrijpen hoe de woorden in die tekst zijn geraakt en hoe die tekst 15 eeuwen heeft afgelegd. Al die tijd hebben er mensen die de tekst geïnterpreteerd."

"Zo kom je ook tot de conclusie dat de mensen toen heel anders leefden dan wij. Heel anders waren dan wij."

U argumenteert zelfs ergens dat een hoofddoek geen religieus symbool is?

"Ismaël Saidi gebruikt het woord hoofddoek in het boek, maar ik nooit. De hoofddoek is zo'n geladen woord. Geladen met polemiek. Ik praat over het belang van de kledij in de 7de eeuw."

"Zo kan je tonen hoe in die samenleving ook mannen hun gezicht bedekten tegen het zand en de wind. Ik de-islamiseer de vragen. En vermenselijk de islam."

"De islam wordt zo een geloof van mensen."

Ik begrijp waarom sommige moslims dat niet graag horen. Waar is God nog na zo'n historische lezing van de Koran?

"Je kan perfect de Koran onderzoeken en tegelijkertijd de teksten hanteren ter meditatie. Het ene staat het andere niet in de weg. Na de hele deconstructie, kan je je afvragen: wat is vandaag het goede? Wat leer ik hieruit voor de huidige samenleving?"

En bijgevolg kan je niet ontsnappen aan de polemiek, zelfs als je het enkel over historische context wil hebben.

Benzine: "Werken rond de Koran is explosief. Werken rond de islam is explosief. Je wordt daar als onderzoeker in meegesleurd, omdat het een levende religie is. Als ik over de godsdienst van de oude Grieken zou werken zou er geen haan naar kraaien."

"Ik probeer een verzachtend antwoord te bieden, maar je wordt gevierendeeld tussen hen die je werk tegen moslims willen gebruiken en moslims die je werk niet aanvaarden, omdat ze geen historische benadering van de koran willen."

Die twee tegenpolen lijken het debat over de islam te domineren.

"Absoluut, terwijl ze een minderheid vormen! We leven in een samenleving die ontkerkelijkt en mensen denken dat er tegelijkertijd een islamisering bezig is. Daar bestaan veel fantasieën over, maar wat die mensen niet zien is dat er ook een de-islamisering bezig is. Ze zien hoofddoeken, maar ze zien niet hoeveel vrouwen de hoofddoek net afleggen."

"Er zijn bekeerlingen, zeker, maar er zijn even goed moslims die protestant worden. Er zijn krachten in de samenleving die zulke interculturele uitwisselingen liever niet zien. Ze streven de zuiverheid na."

Rachid Benzine in Brussel Beeld Wouter Van Vooren

De zuivere ideologie heeft dan ook het voordeel van de duidelijkheid. 

"Hun mening is eenvoudig, net als hun woordgebruik. En hun basisidee is dat de samenlevingen vroeger zuiverder waren."

"Dat is als Vlamingen die zich de échte Vlaming noemen. 'On est chez nous', zegt Front National. Ze bieden een overlevingskit voor postmoderne tijden. En het werkt omdat het simpele antwoorden zijn."

"Wie een aantal islamitische zoektermen in Google ingeeft komt uit op salafistische websites. Simpelweg omdat ze pagina's maken over hoofddoeken en baarden en de ene na de andere sjeik citeren."

"Zo heeft Saudi-Arabië 50 jaar lang zijn model opgelegd. Zijn wahabistische ideologie was voor de moslims in de jaren '50 pure ketterij en is ondertussen zogezegd de referentie. Met petrodollars hebben ze op 50 jaar de islam en het uitzicht van de islam totaal veranderd."

Tegenover die simpele antwoorden wilt u moeilijke vragen stellen? Ik wens u geluk. Die strijd kan u toch nooit winnen?

"Die strijd kunnen we winnen als we op jonge leeftijd bij jongeren een antivirus tegen dogmatisme inplanten. Of het nu om politieke, filosofische of religieuze dogma's gaat. Als we hen de mogelijkheid bieden om onderzoeker te worden van hun eigen vragen, dan gaan we erin slagen."

Anderen zullen zeggen dat we de jongeren in plaats van het simpele salafisme moeten overtuigen van een soort Europese islam.

"Ik zal nooit proberen om iemand te overtuigen."

"Ik ben in een gezin grootgebracht dat geen grote woorden vuil maakte aan religie. Mijn vader deed zijn gebed rond 3 of vier uur voor hij naar de werf ging, kwam thuis, nam een douche en begon opnieuw te bidden."

"Via christelijke hulpverleners in de wijk kwam ik in contact met theologie. Vanaf mijn 15 jaar las ik traktaten van Bultmann en Barth. De dag dat ik las dat Drewermann zei dat de miraculeuze geboorte van Jezus een mythe was, vond ik dat toch lastig om tegen mijn vader te gaan vertellen. (lacht) Ik heb geleerd om dat voor mij te houden en te accepteren dat anderen iets anders geloven."

"Als je mensen wil overtuigen, ga je de strijd aan, maar je speelt niet op hetzelfde terrein. Het zou zijn alsof mijn vader basketbal speelde en ik voetbal. Ik voer geen strijd."

Nochtans, u werkt als academicus, heeft dit jaar meerdere boeken internationaal uitgebracht, een toneelstuk geschreven en u acteert er af en toe ook nog eens in. Dat komt behoorlijk strijdvaardig over.

"Nee, dat is de urgentie die me daartoe dwingt. Die urgentie is begonnen in 2013, toen de eerste jongeren vertrokken naar Syrië. Toen bleek dat er jongeren waren die in Europa opgegroeid waren en zich tot ontploffing brachten op Europese bodem, was er pas echt grote urgentie om mij in het publieke debat te mengen en met jongeren aan de slag te gaan."

"Tegelijkertijd ben ik me ervan bewust dat het een langzaam proces zal zijn. Ik hoop over dertig jaar de resultaten van mijn werk te zien. Dat is lang, maar in het licht van de geschiedenis is het niets."

'Wat staat er nu eigenlijk echt in de Koran?' van Rachid Benzine en Ismaël Saidi is uit bij Eik Uitgeverij. Hier kan u een hoofdstuk gratis lezen.

Wat staat er nu eigenlijk echt in de Koran? Beeld rv
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234