Maandag 21/10/2019

Interview

Deze Chinese kardinaal verzet zich tegen de verzoening tussen tussen het Vaticaan en Beijing

De Chinese kardinaal Zen. Beeld AFP

Mogelijk deze paasweek zou het Vaticaan zich verzoenen met de 'open' kerk in China die onder bestuur staat van de eenpartijstaat. De 86-jarige kardinaal Zen,  het 'Geweten van China', verzet zich er uit alle macht tegen.

Nog voor het ochtendgebed en zijn ontbijt checkt de gepensioneerde Chinese kardinaal Joseph Zen (86) het nieuws. Het kan volgens de geruchten ieder moment gebeuren: de "uitverkoop van de Chinese katholieke kerk". In deze paasweek zou paus Franciscus de eerste stappen bekend willen maken voor de omstreden verzoening tussen het Vaticaan en de Volksrepubliek China. Zen verzet zich er hevig tegen vanuit een bescheiden klooster in Hongkong.

"Als de paus dat doet, verdwijn ik in de catacomben", zeg Zen. "Dus dit kan wel eens mijn laatste interview zijn."

Kardinaal Zen keert zich op zo’n ongehoord felle manier tegen de deal dat de hoogbejaarde geestelijke, die bekend staat als ‘het Geweten van China’, nu eerder de doorn in het vlees van het Vaticaan is.

"Het is een tragedie. Het Vaticaan levert de kerk uit aan de communistische partij. China wil herstel van de diplomatieke betrekkingen om de katholieken beter te controleren. Tegenwoordig vermoorden de communisten katholieken niet meer. Alleen nog maar per ongeluk. Dan slaan ze te hard. Ze willen geen mensen meer doden, want het volk is bang genoeg. Het komt ze beter uit alle katholieken in hun kooi te krijgen."

De ongeveer twaalf miljoen Chinese katholieken zijn verdeeld over een ‘open’ kerk onder bestuur van de eenpartijstaat en een ondergronds deel dat alleen het gezag van de paus erkent. De paus wil al die gelovigen verenigen. Al vier jaar onderhandelt het Vaticaan met de Chinese staat. Er zijn aanwijzingen dat er schot in de zaak zit: onlangs lieten bisschoppen uit de staatskerk zich positief uit over verzoening.

Het Vaticaan maakt Beijing op alle mogelijke manieren het hof. Neem de uitspraken van bisschop Sanchez Sorondo, het hoofd van de Pauselijke Academie voor Sociale Wetenschappen, die stelde dat de Chinezen "misschien wel kampioen zijn in de uitvoering van de leer van de kerk". In China gebruiken jongeren geen drugs, er zijn geen krottenwijken en iedereen werkt hard, zwijmelde de Argentijn Sorondo.

Waarom zijn er bij het belangrijkste besluit over China in de geschiedenis van de katholieke kerk geen Chinese katholieken betrokken?

"Vraag dat het Vaticaan maar. Ik word buitengesloten door een groep discipelen van de Ostpolitik. Net zoals ze destijds toenadering zochten met verschrikkelijke communistische regimes in het Oostblok willen ze nu graag een deal met China dat ze de wil van de paus niet hoeven te volgen. Ze doen de Chinese katholieken in de uitverkoop."

Wanneer was u voor het laatst op het Chinese vasteland?

"China zegt: kom niet, tenzij we je uitnodigen. Dan mag ik onder begeleiding van ambtenaren van het staatsorgaan voor godsdienstzaken of politiemensen bij geloofsgenoten en familie langs. De laatste keer was in 2010. Ik mocht naar zes paviljoens op de Wereldtentoonstelling in Shanghai en de officials trakteerden me op een banket en een prachtige vaas als souvenir. Wat er achter die vriendelijkheid zit weet ik niet: volgens ongeschreven regels praten we alleen over koetjes en kalfjes. De volgende dag mocht ik collega’s in Shanghai bezoeken."

Lees verder onder de foto.

Beeld AFP

Hoe weet u wat in de kerk in China speelt als u er niet welkom bent?

"Tot 1996 gaf ik acht jaar les op seminaries op het vasteland. Er is zo weinig respect voor bisschoppen. Als we met ambtenaren dineerden, was ik de enige die zijn mond open deed. Het verschrikkelijkste zijn illegale bisschopswijdingen zonder toestemming van de paus. Ze moeten hun mobiele telefoon inleveren en worden naar een hotel gebracht. Ze weten pas wat er gaat gebeuren als ze in hun gewaad worden gehesen. Bodyguards escorteren ze naar de kerk."

De bisschoppen die zonder instemming van het Vaticaan zijn benoemd zijn het grootste struikelblok in de besprekingen tussen Rome en het Vaticaan. Paus Franciscus zou die illegaal gewijde bisschoppen uit de staatskerk willen vergeven. Die concessie maakt de weg vrij voor een modus vivendi, waarbij Rome inspraak krijgt over kandidaten voor de Chinese staatskerk. Voor de communistische eenpartijstaat zou het een enorme stap zijn om dat beetje controle uit handen te geven. De status van een dertigtal bisschoppen van de ondergrondse kerk, die de paus trouw zijn en zich nooit bij de staatskerk hebben willen aansluiten, blijft echter onduidelijk.

"Zij moeten zich aansluiten bij de patriottische associatie en dan worden het bisschoppen van de staatskerk. Hun bisschoppenconferentie is nep! Dat zijn geen echte bisschoppen: ze zweren eerst trouw aan de natie en dan pas aan de kerk. Die ondergrondse katholieken hebben wel hun halve leven in werkkampen en gevangenissen gezeten voor hun geloof. Waarom gooit de kerk zijn principes overboord?"

Onlangs vloog Zen naar Rome. Het was een soort wanhoopsactie: hij besprak zijn zorgen met de paus. Over dat vertrouwelijke gesprek klapte hij later uit de school. Het Vaticaan tikte de praatgrage kardinaal op de vingers wegens "het zaaien van verwarring". Maar Zen houdt vol dat de paus zijn zorgen deelt.

"Franciscus heeft een goed hart. Hij wil iedereen omhelzen, maar hij kent de communisten niet. Ik wist dat ik de Heilige Vader in verlegenheid bracht, maar door me uit te spreken wil ik de verantwoordelijkheid van zijn schouders nemen. Mensen denken dat alles wat uit het Vaticaan komt regelrecht afkomstig is van de paus. Er gebeuren slechte dingen waar de Heilige Vader niets mee te maken heeft."

"Toen ik in 2006 werd benoemd tot kardinaal, zei paus Benedictus: jij zorgt voor de kerk in China. Ik praat en praat, maar niemand luistert naar me. Waarom niet? Benedictus zei: soms is het beter mensen niet te beledigen. Ik ben soms te hardvochtig, maar er staat een leger van tegenstanders uit het Vaticaan tegenover me. Terwijl ik al die Chinese katholieken moet beschermen."

Met de intriges waarin Zen grossiert zou Dan Brown een spannende thriller kunnen schrijven. Zwakke pausen, gekonkel door machtsbeluste geestelijken: in zijn twee uur lange tirade komt het allemaal voorbij. Zen was altijd de man van het protest, liefst in een grote mensenmassa. Hij stond op de barricades toen de Hongkongse jeugd demonstreerde voor meer democratie. Geen mensenrechtenkwestie of Zen bemoeit zich ermee. Met brede armgebaren haalt hij herinneringen op aan vergaderingen waar hij actieleiders van allerlei kampen bij elkaar bracht voor de goede zaak. "Verenigen, daar waren wij katholieken zo goed in."

Vandaag de dag verlaat hij zijn kloosteronderkomen op een tropische heuvel in Hongkong nauwelijks meer. Een longziekte heeft hem verzwakt, de ouderdom heeft zijn rug gekromd. Hij slaat met zijn hand op tafel. Opgeheven kin boven het versleten randje van zijn grijze priesterboor, overslaande stem: nog een keer vlammen.

Lees verder onder de foto.

Beeld AFP

"Het Vaticaan is zo slecht. Ze willen in stilte dit smerige karweitje opknappen. Nu zijn ze kwaad op me, want ik ben de lastpak. Altijd geweest, al van kinds af aan, zo zit ik in elkaar. Laatst wilde ik een felle repliek schrijven op de woordvoerder van het Vaticaan. Ik noemde hem een hypocriet, maar een leerling die me helpt met typen vond dat te ver gaan. Ik heb het afgezwakt. Dit is de belangrijkste kwestie in mijn leven, boze woorden zijn mijn enige wapen. Maar goed dat ik niet al te veel schuttingtaal ken."

Uw verzet is een eenmansgevecht: kardinaal Zen op kruistocht tegen het Vaticaan. Zelfs ondergrondse bisschoppen zeggen dat ze de paus steunen bij zijn verzoeningspolitiek.

"Die zogenoemde ondergrondse bisschoppen staan in de wacht om bisschop van de patriottische kerk te worden. De echte ondergrondsen kunnen niet spreken en daarom doe ik het, al brengt die openlijke ruzie iedereen in verlegenheid. Zelfs mijn opvolger in Hongkong komt niet meer opdagen als ik hem uitnodig voor de lunch."

"Het houdt op als de paus mijn tegenstander wordt: met Franciscus kan ik niet vechten. Dan ga ik in stilte leven. Mijn memoires schrijven en meer slapen dan de vijf uur bedrust die ik mezelf nu gun. Ik zal geen bezoek meer ontvangen. Misschien nog een enkeling die me opzoekt om samen een rozenkrans te bidden, maar verder hoef ik niemand meer te zien."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234