Woensdag 29/01/2020

Dieren

Deze apen stelen van toeristen, om hun buit dan te ruilen voor eten

Een makaak inspecteert zijn pas gestolen zonnebril. Beeld Thinkstock

Bij een Balinese tempel stelen apen spullen van toeristen, om die vervolgens te ruilen voor voedsel. Maar dan wel voldoende voedsel. Daar moest de Canadese bioloog Jean-Baptiste Leca meer van weten.

Hij was nog zó gewaarschuwd. Jean-Baptiste Leca, een vriendelijke Canadese bioloog op vakantie in Bali, ­­las bij het binnentreden van de Uluwatu-tempel het witte bord met de zwarte letters. “Take off your glasses, earrings, hat, cap. Be careful with monkeys.”

Ook toeristengidsen waarschuwen voor de kolonie makaken op dit heiligdom uit de elfde eeuw. De dieren pakken alles wat ze pakken kunnen. Leca, gespecialiseerd in apengedrag, weet dat als geen ander.

Unieke plek

En dus bergt hij braaf zijn waardevolle spullen op, waaronder zijn bril. Maar terwijl hij rondstruint over het tempelcomplex begint hij zich steeds meer te ergeren aan zijn slechte zicht. Het is per slot van rekening de Uluwatu-tempel, zo’n plek waar je misschien maar één keer in je leven komt. Hij is waanzinnig mooi gelegen op een klif met uitzicht over de Indische Oceaan, met bij zonsondergang een uitvoering van een rituele dans. En dat zou hij allemaal onscherp moeten zien?

Als hij stiekem zijn bril opzet, kan hij tegelijk ook de apen zien, de dieren waar hij zo graag onderzoek naar doet. ‘Hoe erg kan het nu zijn?’, houdt hij zichzelf en zijn meereizende post-docbegeleider voor.

Pats!

Tien seconden. Meer tijd hebben de apen niet nodig om toe te slaan en zijn bril af te nemen. Leca baalt. Die bril zie ik vast nooit meer terug, denkt hij. ‘Daar zit vast een aap ergens hoog op de rotsen mee te spelen, waarna het ding stukgaat of in de oceaan dondert.’

Maar dan gebeurt er iets bizars. Leca ziet dat de makaak er helemaal niet vandoor is met zijn bril, maar op een meter of twee rustig afwacht. Een medewerker van de tempel komt aangelopen, vraagt de bioloog of hij het waarschuwingsbord niet heeft gelezen en haalt dan wat eten te voorschijn, dat hij de aap toewerpt. Door zijn bijziende ogen ziet Leca nog net wat er gebeurt: de makaak laat de bril liggen, pakt het eten en gaat ervandoor.

Losgeld

Terwijl Leca verder door het tempelcomplex loopt, deze keer met zijn bril veilig opgeborgen, breekt hij zijn hersenen over waar hij zojuist getuige van is geweest. De aap had het eten kunnen pakken en ook de bril kunnen houden. Maar dat deed hij niet. Het leek eerder een soort economische transactie: alsof de aap snapte dat hij iets waardevols voor mensen te pakken had, dat hij kon ruilen voor iets waardevols voor zichzelf. Zoals een dief een schilderij steelt en losgeld eist van de museumdirectie om het doek in veilige staat te retourneren.

De onderzoeksvragen tollen door zijn hoofd. Zijn apen in staat in het wild een vorm van onderhandelen aan te leren? Begrijpen de makaken wat extra waardevol is voor mensen, en vragen ze daar vervolgens meer ‘losgeld’ voor?

Leca besluit een onderzoek op te tuigen, samen met onder meer collega’s van de University of Lethbridge (Canada) en de Belgische biologe Fany Brotcorne van de Universiteit van Luik. In vier maanden tijd zijn de onderzoekers in het tempelcomplex getuige van 201 gevallen waarbij makaken eerst iets jatten van mensen, om dat vervolgens te ruilen voor voedsel.

Van de vier groepen makaken die rondom de tempel leven, blijken de twee die het meest in contact komen met mensen het opmerkelijke gedrag het vaakst te vertonen. Het is een aanwijzing dat de apen het gedrag aanleren door het van elkaar af te kijken. Omdat wilde apensoorten in vergelijkbare situaties elders op de wereld het gedrag niet structureel vertonen, lijkt er zowaar sprake van een unieke apencultuur in het Balinese tempelcomplex.

Vooral de mannetjes – die doorgaans de meeste risico’s nemen – gaan op rooftocht, waarbij de medewerkers van de tempel vervolgens optreden als tussenpersonen. Leca: “Als toeristen zelf proberen hun spullen terug te krijgen, wordt het een rotzooitje. Ze beginnen bijvoorbeeld boos te schreeuwen, waardoor de aap ook agressief wordt. Zodra een tempelmedewerker tussenbeide komt, ontstaat een nette transactie.”

De apen aan de Uluwatu-tempel blijken donders goed in te schatten wat de meeste waarde heeft voor mensen. Leca: “Brillen, mobieltjes, camera’s: daar gaan ze voor. Naar oude petten graaien ze een stuk minder, waarschijnlijk omdat ze geleerd hebben dat mensen daar minder om geven en er minder ruilhandel ontstaat. Het is ook opvallend dat de dieren niet voor elke vorm van eten bereid zijn de gestolen waar terug te geven. Een pinda voor een camera? Geen sprake van. Een zak crackers? Oké, nu zijn we aan het praten.”

Junkfood

Cognitief psycholoog Mariska Kret, aan de Universiteit Leiden expert op het gebied van emoties bij mens en dier, maakte bij onderzoek in een Japanse dierentuin iets vergelijkbaars mee. “Een chimpansee pakte een laars van een verzorger af, trok hem zelf aan en liep er de hele dag mee rond. Er moest heel wat onderhandeld worden voor ze hem teruggaf.”

Ook Kret denkt dat de dieren een inschatting kunnen maken van wat waardevol is voor mensen. “Uit onderzoek is bekend dat apen tot op zekere hoogte emoties van mensengezichten kunnen aflezen, dus een aap heeft het al snel door als hij iets waardevols te pakken heeft.”

Ze is enthousiast over de nieuwe makakenstudie, die voor het eerst een dergelijke ruilhandel bij apen in het wild in kaart brengt. “We hebben de neiging te denken dat mensen unieke, rationele wezens zijn. Steeds meer komen we erachter dat ingewikkelde beslissingen en complex gedrag gestoeld zijn op relatief simpele processen en dat we niet zo uniek zijn. Dat leert ons een les over onszelf én over dieren en hun welzijn.”

Leca wijst erop dat veel wetenschappers tot zo’n kwarteeuw geleden nog dachten dat cultuur uniek voor mensen was. De afgelopen decennia heeft een stortvloed aan studies aangetoond dat ook bij diersoorten uniek gedrag kan ontstaan dat je alleen in bepaalde groepen ziet, en niet bij soortgenoten elders op de planeet. Beroemde voorbeelden zijn de Japanse makaken op het eiland Koshima, die de gewoonte ontwikkelden om zand van etenswaren te spoelen in de rivier. Het begon bij één aap, Imo, waarna het gedrag zich generatie op generatie verder verspreidde in de groep.

Leca: “Ook mensen zijn primaten. Er is geen hard onderscheid tussen ons gedrag en dat van apen, het is een continuüm. Zo lijken we soms opvallend veel op elkaar in de manier waarop we problemen oplossen. En trouwens ook in de manier waarop we het onszelf moeilijk kunnen maken. Sommige makaken aan de Uluwatu-tempel zijn bereid een bril te ruilen voor fruit of groente, maar de meeste hebben een grote voorkeur voor junkfood. Dat komt hun gezondheid natuurlijk niet ten goede.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234