Maandag 30/11/2020

Criminaliteit

Deze Antwerpse organisatie helpt jonge criminelen op het rechte pad

Beeld © FRANKY VERDICKT

Zetten we in de toekomst gevangenen nog in een groot bastion bij elkaar? Of zijn kleine detentiehuizen beter? In Antwerpen is er een derde weg: U-Turn. Wij spraken met drie mensen die dit traject volgen. "Ik ben al een jaar goed bezig, elke dag is er één."

'Maak een U-bocht.' Voor criminele hardekernjongeren tussen achttien en dertig jaar is dat veel makkelijker gezegd dan gedaan. Doorgaan op de foute weg is eenvoudiger dan het leven de andere kant uitsturen.

Dat weten ze ook in Antwerpen, waar U-Turn - een investering van de stad zelf - 'jonge' recidiverende daders intens, langdurig en persoonlijk begeleidt tijdens hun voorwaardelijke vrijheid. Bij U-Turn werken vier mensen - trajectbegeleiders. Sofie Hesbain, psychologe, is de hoofdverantwoordelijke.

Sofie Hesbain: "Ik wil graag uitleggen wat we precies doen. Maar het is beter als u het de mannen zelf vraagt. Laat me u daarom gewoon de problematiek schetsen.

"Het doel van de gevangenis is niet alleen de gevangene te straffen. De gevangenis moet de gedetineerde ook klaarstomen voor een volwaardige rol in de maatschappij. Helaas gebeurt dat niet, of amper. Bovendien wordt iemand die vrijkomt met veel nieuwe frustraties en oude valkuilen geconfronteerd: het stigma van een strafblad, de verleiding van de straat en het snelle geld, sociale uitsluiting, schulden, armoede...

"Veel jongemannen die na een aantal jaar cel weer vrijkomen, hebben tijdens hun straf ook elk 'gewoon' netwerk verloren: relaties zijn gebroken, familieleden hebben afgehaakt... Allemaal factoren die het rechte pad eerder ontmoedigen dan aanmoedigen. Zeker bij jonge recidivisten.

U-Turn helpt hen hun leven in te vullen wanneer ze uit de cel komen, maar nog in de strafuitvoering zitten. Onze begeleiding is dus een fase van hun straf.

"We zijn nu, in onze huidige vorm, zeven jaar bezig. In die tijd hebben we 112 jonge mannen begeleid in hun re-integratie. Al deze mannen hebben meerdere jaren vastgezeten, en zijn onder strikte voorwaarden vrij. Welke voorwaarden dat zijn, hangt van de uitspraak van de rechter af. Maar 'geen contact met ex-gedetineerden', 'geen nieuwe feiten plegen', 'beschikbaar zijn' en 'geen contact zoeken met slachtoffers' horen er altijd bij.

"Wij helpen uitsluitend veelplegers. Dat meervoudig daderschap is, net als het feit dat ze in Antwerpen moeten wonen, een voorwaarde om in aanmerking te komen voor onze ambulante, psychosociale hulpverlening. We diepen hun daden uit. We spitsen toe op hun verantwoordelijkheid in de keuzes en de slachtoffers die ze hebben gemaakt. Wij staan geen eigen slachtofferschap toe: ze zijn zelf verantwoordelijk voor hun verleden. We leren hen omgaan met agressie.

"Tegelijkertijd nemen we hen heel serieus. We luisteren. We gaan op zoek naar de mens achter de pleger van criminele feiten. En we bieden hen een vaak nieuwe vorm van veiligheid aan, hoe raar dat ook moge klinken: ze kunnen hier vrij spreken, wij hebben beroepsgeheim.

"Onze hulp is niet vrijblijvend. Een ex-gedetineerde die twee keer niet komt opdagen, mag terug naar de gevangenis. Want zo zit het in elkaar: onze hulpverlening is hen via de rechter opgelegd. Nemen ze ons niet ernstig, dan is het einde oefening. "

Beeld © FRANKY VERDICKT

Geen psychopaten

"Daarom dat de vraag om hulp ook van de gevangenen zelf moet komen; als die niet gemotiveerd is, hoeven wij er niet eens aan te beginnen. Als die ons blaasjes wijsmaakt, evenmin. De rechter kent ons werk. Maar de gevangenen kennen ook onze reputatie en weten dat wij hun ticketje naar buiten kunnen bespoedigen. Via intense intakegesprekken kiezen we - dat is een eerste strenge selectie - alleen die hardekernjongeren van wie we denken dat ze kans op slagen maken. Een psychopaat zullen wij niet kunnen helpen.

"Niet dat we met alle 'cliënten' slagen. Iets meer dan de helft van de mannen legt een succesvol parcours af: ze plegen geen nieuwe feiten, vervullen een volwaardige rol in de maatschappij, hebben een vaste baan, leiden een 'normaal' leven. Mannen die geen werk vinden, categoriseren we dus niet onder de noemer 'geslaagd'. Mannen die hervallen uiteraard ook niet. Er zijn er die tijdens hun vrijlating vermoord worden, ook dat.

"Ik zeg nu trouwens de hele tijd 'mannen'. Officieel staan wij ook voor vrouwen open. Maar er zijn weinig vrouwen met dergelijke strafregisters. Van de pakweg 11.000 gedetineerden in ons land, zijn er sowieso 'maar' 500 vrouw. Al is het algemeen bekend dat nogal wat mannen misdrijven plegen om de vrouwen te behagen.

"O ja, en misschien niet onbelangrijk: in 2005, toen U-Turn nog onder het Centrum Algemeen Welzijn Antwerpen viel, heeft de Vakgroep Sociale Veiligheidsanalyse van de UGent een onderzoek naar de kosten van deze intensieve gedwongen begeleiding gevoerd. Daaruit bleek dat onze oplossing ook een stuk goedkoper is dan de, al overbevolkte, gevangenis."

Beeld © FRANKY VERDICKT

H. (26 jaar): "Eerst was mijn vrijheid een nachtmerrie"

Naam H.

Leeftijd 26 jaar

Gezeten 4 jaar

Misdrijven Meerdere gewapende overvallen, homejacking.

Penitentiaire status Kreeg een straf van 6,5 jaar. Is nu een jaar vrij onder voorwaarden, waarvan 10 maanden met enkelband. De komende 5 jaar dient hij zich aan een dozijn voorwaarden te houden. Tijdens deze periode staat hij onder toezicht van de Strafuitvoerings-rechtbank.

H: "Ik was veertien en elke dag een dief. Ik had geld geproefd. Op mijn vijftiende stond de politie voor de deur: ik had ingebroken in een huis en was verklikt. Ik schaamde me voor mijn ouders. Ze wisten niet dat ik spijbelde en op rooftocht ging, van handtassen tot woningen en winkels. Mijn vader was ploegbaas, hij was altijd aan het werk. We waren thuis met vijf kinderen, we waren arm, al werkte mijn vader keihard. Er was geen controle van de school of van thuis."

Sorry zeggen

"Na de jeugdgevangenis ging het van kwaad naar erger. Ik raakte aan de drugs, vooral kalmeringspillen en rochkes, rohypnol. In tegenstelling tot coke kosten die niets, je kunt ze op straat makkelijk krijgen. Als je er enkele neemt, ken je geen angsten meer. Niets kan je nog schelen. Bij een van mijn overvallen raakte ik zo zwaar gewond dat ik maanden in het ziekenhuis heb gelegen, bungelend tussen leven en dood. Ook die ervaring hield me nadien niet tegen.

"Ik heb meerdere slachtoffers gemaakt, niet gedood, nee. Maar zeker heb ik mensen levenslang getekend. Wat kan ik daar nu aan doen? Ik kan niet bij hen gaan aanbellen en sorry zeggen. Ik betaal slachtoffervergoeding en heb mijn straf uitgezeten. Ik zit nu, onder voorwaarden, nog een deel uit. Daar moet ik het mee doen. Daar moet ook de maatschappij het mee doen.

"Vandaag wil ik graag een normaal mens zijn. Een man met een inkomen van 1.500 euro per maand. Zo'n man ben ik nu ook, ik werk bij een bakker, nachtdienst. Mijn werkgever weet niets van mijn verleden. Marokkaan zijn en een strafregister hebben: laat me niet lachen.

"Mijn huidige maandloon vond ik vroeger nog te weinig om één dag mee rond te komen. Ik droeg merkkleren. Die kocht ik cash in de winkel. Je kunt bij Louis Vuitton, Prada of Gucci niet stelen. Als ze daar een Marokkaan zoals ik zien binnenkomen, staat alle security op scherp.

"Ik wilde geld en feesten, ik wilde alles kunnen betalen. Geld helpt om meisjes te versieren. Meisjes zijn materialisten. Taxi, champagne, restaurants, hotels, kleren, auto... Hoe meer je betaalt, hoe liever ze je zien. Je denkt toch niet dat je een meisje kunt versieren met een ticketje voor het stedelijk zwembad? Je neemt haar mee naar de sauna. Een chique auto heet niet voor niets een pussy magnet. Een BMW is allang geen pussy magnet meer, snap je? Het moet een Bugatti zijn.

"Eerst kwam ik dagelijks naar U-Turn, nu nog met sterke regelmaat. Ook met praktische hulpvragen. Stel je voor: a vier jaar kwam ik vrij. Maar die vrijheid was een nachtmerrie: van de ene op de andere dag had ik geen dag- en nachtindeling meer. De structuur van de gevangenis viel weg en werd niet ingevuld door school of werk.

"Ik had nog nooit gesolliciteerd. Ik moest nog veel sociale vaardigheden leren: door het spijbelen miste ik 'gewone' ervaringen, en ook in de gevangenis is er geen omgang met 'gewone' mensen, dus wist ik veel? Ik bibberde over mijn hele lijf telkens als ik maar een politieauto zag.

"Een overvaller is ook altijd bang. Om niet bang te zijn, gaat hij opnieuw overvallen en roven. Ik moest uit die cirkel wegblijven. Maar hoe dan ook lonkte de straat, de enige zekerheid die ik kende. Bovendien kende ik die straat, dankzij de gevangenis, nog beter dan vroeger. Geen snellere manier om een crimineel netwerk op te zetten dan contacten in de bak.

"Van alle feiten die ik heb ge-pleegd zou ik de homejacking, waarbij een oudere man zwaar werd toegetakeld, nog het meest ongedaan willen maken. Ik heb spijt van wat we die man hebben aangedaan. Ik ben er ook zeker van dat het slachtoffer racistisch is geworden door wat ik heb gedaan. Ik snap die reactie, maar vind het jammer voor alle Marokkanen die niet zijn zoals ik.

"Of ik het rechte pad zal volhouden? Ik ben al een jaar goed bezig, elke dag is er één. Meer kan ik voorlopig nog niet aan."

M. (29 jaar): "Honger is een gevoel dat je nooit vergeet"

Naam: M

Leeftijd: 29 jaar

Gezeten: 5 jaar

Misdrijven: Een dertigtal gewapende overvallen.

Penitentiaire status: Kreeg 9 jaar + 10 jaar TBR (Ter Beschikkingstelling van de Regering), een maatregel ter bescherming van de maatschappij die inhoudt dat de veroordeelde, na afloop van zijn straf, nog een bepaalde tijd onder voogdij van de minister van Justitie staat. Zat van de 9 jaar de helft in de gevangenis. Is inmiddels 4 jaar vrij onder voorwaarden, waarvan 8 maanden met een enkelband. Het duurt nog 1 jaar voor zijn voorwaarden zijn verlopen. Na dat strafeinde beginnen de 10 jaar TBR.

M: "Ja, bij U-Turn bestaat het gros van het 'cliëntèle' uit Marokkanen. Maar criminaliteit heeft geen nationaliteit. Rijd maar eens op een ochtend met me door de Turnhoutse-baan hier. Je zal de etnische diversiteit van de dealers zo zien.

"Je hebt twee soorten criminelen. Zij die dealen, en zij die stelen. Ik behoorde tot de tweede soort. Dealers hebben altijd stress, junks zijn niet te vertrouwen. Ik wou gewoon snel geld, liefst tienduizenden euro's per dag.

"Ik ben in Borgerhout geboren. Op mijn dertiende wist ik al alles van heroïne en had ik talrijke vormen van marginaliteit en ook van geweld gezien, tot en met moord. De plek waar je wordt geboren, bepaalt wie je bent.

"Tot voor kort dacht ik nog dat elke Belg tegen Marokkanen was. Ik wist niet beter dan dat we gediscrimineerd werden, als Marokkaan en als Borgerhoutenaar. Bepaalde beelden uit mijn jeugd zijn ook altijd blijven hangen. Dat van mijn jongere broer die door een leraar met zijn broek aan een kapstok werd opgehangen. Ik die een vuistslag, pal in het gezicht, kreeg van meester Michel. Ik zat vol opgekropte woede, maar had dat niet door.

"Mijn ouders - we waren met zeven kinderen - konden zich niet verdedigen. Ze konden het ook niet voor ons opnemen. Ze spreken geen Nederlands en zwegen. Mijn vader werkte zich kapot. Toch hadden we thuis honger. Honger is een gevoel dat je nooit vergeet.

"Net zoals ik de dag waarop ik voor het eerst een berg geld zag, nooit vergeet. In een internetcafé telde een cokedealer zijn winst: 80.000 euro. Het zat in een schoenendoos van Nike, allemaal biljetten van 50 natuurlijk, een gram kostte toen immers 50 euro. Cokegebruikers werken altijd met die coupures.

"Ik werk nu bij een chemiebedrijf in de haven, heb er een vast contract. Vorig jaar ben ik getrouwd. Aan mijn vrouw heb ik alles over mijn verleden verteld. In het najaar word ik vader. Ik hoop van een jongetje. Ik wil geen snel geld meer. Ik wil geen angst voor de politie meer. Wat heb je aan een fortuin als je het van de ene dag op de andere weer kwijt kunt zijn, omdat je het onrechtmatig hebt verworven?

"Als ik vandaag zou vrijkomen, en als ik niet zou kunnen terugvallen op de persoonlijke begeleiding van de mensen van U-Turn, zou ik vatbaar zijn voor de Syrië-strijd. Ik meen dat. Je bent een prooi als je, als Borgerhoutenaar zoals ik, uit de gevangenis komt. In de gevangenis is de radicale islam aanwezig. En het jihadisme is naar hulpeloze mensen op zoek.

"Ik had niets toen ik vrijkwam: geen geld, geen werk, geen vriendin, geen zelfvertrouwen, geen ervaring, geen eigenwaarde, niets. Alleen het getto. Waar het vol aasgieren zit.

"In de gevangenis heb ik veel gelezen en gestudeerd. De vorming 'slachtoffer in beeld', waarin gefocust wordt op de gevolgen van daden bij slachtoffers, heeft grote invloed op me gehad. Ik had tot dan toe nooit aandacht aan de slachtoffers besteed, echt niet. Ik was een narcist, kon een ander niet voelen, ik kon mijn eigen pijn zelfs niet voelen.

"In de bak gingen vele werelden voor me open. Ik leerde er bijvoorbeeld dat er tijdens de Tweede Wereldoorlog Marokkaanse strijdkrachten aan de zijde van geallieerden meevochten. Waarom vertelt de school ons niets over die band? Waarom worden Marokkanen louter en alleen als profiteurs en economische migranten beschouwd?

"Het is jammer dat ik mijn middelbare school nooit heb afgemaakt, altijd maar gespijbeld heb. Ik ben niet dom. Maar dat wist ik eigenlijk nooit. Ik ben mijn eigen mogelijkheden pas gaan zien toen ik uit de gevangenis was.

Beeld Franky Verdickt

Beheersing

"De eerste twee jaar van mijn vrijlating kwam ik elke weekdag naar

U-Turn. Dat moest volgens het reclasseringsplan, maar meer dan dat had ik het zelf nodig. Ik leerde hier praten. Als er iets me echt dwars zit, als ik een crisismoment meemaak, kom ik nog altijd naar hier, om te praten. Of ik bel, we mogen altijd bellen, de klok rond bij wijze van spreken, want de afspraak is dat de begeleiders, als ze vernemen dat we het moeilijk hebben, hun best zullen doen om ons te bereiken.

"Ik weet dat ik als een gevaar voor de maatschappij geld. Ik vind dat niet van mezelf. Niet langer. Of ik snap dat mensen bang worden als ze over mijn criminele daden horen? Ja, ik geloof van wel.

"Vroeger kon ik mijn agressie en adrenaline niet temperen. Nu lukt me die beheersing meestal wel. Al kan ik me nog altijd opwinden. Over de online reacties van lezers onder bepaalde artikels van Het Laatste Nieuws, bijvoorbeeld. Als het over migranten of de islam gaat, zijn die reacties openlijk racistisch - jaag ze terug, hang ze op, die apen zijn toch geen mensen.

"Wat denkt men? Dat al die uitlatingen vol haat bepaalde groepen binnen de maatschappij vrijblijvend zijn, geen pijn doen, geen schade aanrichten?"

R. (27 jaar): "Inbreken in auto's was een lachertje"

Naam: R

Leeftijd: 27 jaar

Misdrijven: Carjacking, een tiental gewapende overvallen, kidnapping met geweld.

Penitentiaire status: Kreeg een straf van 5 jaar. Daarvan zat hij er 3. De periode waarin hij onder voorwaarden stond, eindigde vorig jaar in september. Hij heeft zijn volledige straf achter de rug.

R: 'Mijn moeder is gevlucht vanwege Pinochet. Ik was zeven toen ik naar België kwam. Ik herinner me Chili nog heel goed. Iedereen was er arm, en die gelijkheid was heerlijk.

"In België woonden we eerst in Borgerhout. Mijn moeder, die vijf kinderen had, hertrouwde met een Belg, een heel goede man. Op den duur vonden zij dat Borgerhout een slechte invloed op ons had. Ik was inderdaad een gast die zich op straat niet liet doen. Ik was nooit bang voor vechtpartijen, met en zonder wapens. Ik was een gesloten jongen, kropte alles op. Geweld werd almaar meer mijn manier om me te uiten.

"We verhuisden naar Merksem. Ik volgde Latijn-Grieks, was een uitstekende leerling. Maar in Merksem belandde ik in klassen met veel Belgische leerlingen. En die hadden meer geld. Ze droegen Scapa en Burberry. Ik had kleren van de Wibra. Zij kregen zakgeld en gingen met vakantie. Ik wist niet wat zakgeld was, om van vakantie nog te zwijgen. Zij maakten hun huiswerk op een computer en printten het uit. Ik schreef alles met de pen.

Beeld Franky Verdickt

Schaamte

"Ik begon me voor onze situatie te schamen en kreeg een enorm minderwaardigheidscomplex. En ik begon mijn plan te trekken. Dat wil zeggen: ik begon te stelen. Dankzij mijn contacten in Borgerhout en het Kiel wist ik wat er mogelijk was.

"Ik ben niet iemand die zegt dat hij de foute vrienden heeft opgedaan. Ik zocht bewust foute vrienden. Ik wilde misdrijven plegen en kende geen schuld of spijt.

"Het was de tijd van de eerste Nokia 3310. Er waren op het voetbalplein altijd gastjes die er zo eentje gestolen en verpatst hadden. Ik deed hen na, en ik was vertrokken. Inbre-ken in auto's was een lachertje, peanuts. We gebruikten de magnetische binnenkant van een fietsdynamo om een autoruit in te slaan: met die magneet volgt er geen knal van brekend glas. De kleine inbraken werden groot; tot en met bankovervallen. Gewapend, ja, wat anders?

"Thuis wist men niets van mijn dubbelleven. Mijn ouders waren nooit thuis. Mijn moeder had drie jobs om de eindjes aan elkaar te knopen. Mijn vader combineerde meerdere baantjes. We zagen hen nooit. Ik vervalste alle agenda's en rapporten, op school vervalste ik de aanwezigheidslijsten. Ik deinsde niet terug voor bedreigingen of geweld. Ik was zeer ambitieus, ook als crimineel.

"Enkele dagen voor ik op het Sint-Jansplein voor 28.000 euro een deal voor een kilo coke zou sluiten, werd ik opgepakt voor een gewapende overval op een supermarkt die ik eerder had gepleegd en waarbij we een kleine 30.000 euro hadden buitgemaakt. Er kwamen meerdere feiten van me uit. Onder andere ook de gewelddadige kidnapping van een rijkeluiszoon; we hadden van iemand uit het milieu de tip gekregen dat hij thuis veel geld had, wat ook het geval bleek.

"In de gevangenis ben ik tot inkeer gekomen. Maar toen ik na drie jaar vrijkwam, kriebelde het toch even. De verleiding was groot. En de leegte in mijn bestaan ook. Wat moest ik doen? Ik, die zo slim was, had de school niet afgemaakt, want met dat spijbelen was ik niet verder dan het derde jaar geraakt.

"Ik had een vast kader nodig. De begeleiding van U-Turn bood die structuur, samen met de controle van de wijkagent en de justitie-assistent. Ik ben al deze betrokken partijen daar dankbaar voor. Wie nu doet wat ik deed, noem ik crapuul. Laat mij maar rustig automonteur zijn. Ik ben een hele goeie, wat had je anders verwacht?"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234