Maandag 24/01/2022

Bye bye kerststress

Deze 6 feesttips smoren kerststress in de kiem

null Beeld UIG via Getty Images
Beeld UIG via Getty Images

Een kerstdiner levert behalve gezelligheid ook een portie sociale stress op. Wat schotel je de gasten voor? Hoe vind je de ideale kerstcadeaus? En moet je nu faken bij de slechte moppen van je schoonvader, of niet? Zes nieuwe wetenschappelijke inzichten die kerststress in de kiem smoren.

Dennis Rijnvis

Sloof je vooral niet uit in de keuken, maar zet in op de versiering

"De meeste mensen zijn geen fijnproevers. Als je een paar ideeën in hun hoofd stopt over hoe geweldig iets zou moeten smaken, dan smaakt het voor hen ook echt geweldig", zegt Brian Wansink. Hij is voedselpsycholoog aan de Universiteit van Illinois en schrijver van het boek Hap, slik, weg. Het geheim van een goed kerstdiner zit volgens hem niet in de ingrediënten, maar in de aankleding.

Bij een van zijn beroemdste experimenten schotelde Wansink 175 proefpersonen in een restaurant een goedkope brownie voor uit een plastic verpakking. Sommige gasten kregen het chocolade- gebakje op een plastic schaaltje. Bij andere proefpersonen werd de brownie opgediend op een glazen bord dat was gedecoreerd met poedersuiker.

Toen de proefpersonen werd gevraagd welk bedrag ze zouden betalen voor de brownie, noemden de mensen die van een plastic bord hadden gegeten een gemiddelde prijs van 57 dollarcent (0,46 euro). De restaurantgasten bij wie het glazen bord op tafel stond, gaven aan dat ze best 1,12 dollar (0,91 euro) hadden willen betalen. "Ze hadden dus bijna twee keer zo veel over voor dezelfde, niet zo geweldige brownie", aldus Wansink.

Een gastheer of -vrouw doet er bij een kerstdiner dan ook goed aan de tafel mooi te versieren, zo betoogt hij. "Gebruik een mooi servies, kaarsen en gevouwen servetten, dat verbetert de smaakbeleving echt." Voedsel versieren met woorden helpt ook. "Zeg niet 'hier is de kalkoen', maar vertel dat het een oud familierecept is waar je als kind al van genoot."

Bij een ander experiment serveerde hij ingeblikte gehaktballetjes uit de supermarkt als een 'pittig lokaal familierecept'. "Mensen proefden daarna allerlei kruiden, terwijl het de flauwste gehaktballen waren die ik kon vinden."

Roddel (om altruïsme te bevorderen)

"Ik zeg niet: ga allemaal flink roddelen tijdens de kerstdagen, dat zou niet goed zijn voor het land", zegt psychologe Bianca Beersma. "Maar het is wel zo dat geroddel niet per definitie iets slechts is. Soms profiteer je ervan als groep."

Beersma doet aan de Vrije Universiteit in Amsterdam onderzoek naar de sociale functie van achterklap. Het nabootsen is allesbehalve makkelijk, maar Beersma en haar collega Gerben van Kleef slaagden erin, door proefpersonen bij een experiment om de beurt loterijloten te laten verdelen. De deelnemers kregen twee keuzes: ze konden de loten allemaal zelf houden, of netjes verdelen over een groep waarin andere proefpersonen zaten. "Kortom, ze konden egoïstisch handelen, of juist sociaal", aldus Beersma.

Voordat de deelnemers een beslissing namen, kregen ze wat informatie over de rol van de andere groepsleden. Soms werd hen beloofd dat deze proefpersonen niets van hun keuzes zouden meekrijgen. Op andere momenten werden ze gewaarschuwd dat al hun handelingen live konden worden gevolgd.

Ook het roddelgedrag van de overige groepsleden werd bekendgemaakt. "De ene keer vertelden we dat de andere leden van de groep sterk geneigd waren tot roddelen. De andere keer zeiden we juist dat deze mensen niet of nauwelijks aan achterklap deden."

Wat bleek? Als de verdelers van de loten lucht kregen van meekijkende proefpersonen die vaak roddelden, kozen ze er meestal voor om de loten eerlijk te verdelen. "Als ze niet werden gewaarschuwd voor geroddel, hielden ze de kans op geldprijzen liever voor zichzelf."

Achterklap kan dus helpen om egoïstisch gedrag in een groep te voorkomen. "Idealiter worden zelfzuchtige personen natuurlijk rechtstreeks aangesproken op hun daden, maar dat durven mensen vaak niet", zegt Beersma. "Met roddelen bereik je waarschijnlijk indirect hetzelfde effect."

Faken is goed voor de sfeer

Gezelligheid is tot op zekere hoogte een kwestie van de juiste spieren in het gezicht aanspannen. Een stroef gesprek met de schoonouders is volgens sociaal psychologe Disa Sauter eenvoudig op te leuken. "Af en toe een glimlach faken tijdens het kersdiner kan absoluut een heilzaam effect hebben", zegt ze.

Disa Sauter doet aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek naar verschillen tussen geforceerde glimlachjes en oprechte gezichtsuitdrukkingen van blijdschap.

Volgens haar herkennen we een gefakete glimlach slechts in ongeveer zestig tot zeventig procent van alle gevallen.

De verschillen zijn dan ook subtiel. Wie tafelgenoten zoekt die het echt naar hun zin hebben tijdens het kerstdiner, moet vooral letten op de spieren rond de ogen. Die zorgen tijdens een oprechte lach voor het ontstaan van kleine rimpeltjes, een soort kraaienpootjes naast de oog- leden. "De meeste mensen kunnen deze spieren niet bewust aanspannen als ze een neplach produceren", aldus Sauter.

Als het op geluid aankomt, zijn fakers nog lastiger te ontmaskeren. Een eerste studie suggereert dat het gegrinnik bij een echte lach wat sneller en meer ongecontroleerd klinkt. "Maar dat verschil is moeilijk te horen, hoor."

Zeker als er buitenlandse gasten aanwezig zijn tijdens de kerst is het niet verstandig om op gegrinnik af te gaan. Sauter deed onlangs een experiment waarbij ze bezoekers van het Amsterdamse wetenschapsmuseum NEMO confronteerde met geluiden van neplachers en oprechte lachers uit Nederland en Japan. "Nederlanders hadden extra veel moeite om de onoprechte geluiden van Japanners te herkennen", aldus Sauer. "Mogelijk zitten er culturele verschillen tussen lachgeluiden."

Het is volgens Sauter overigens niet zo gek dat de geforceerde glimlachjes vaak worden ingezet bij sociale interacties. Ze werken namelijk echt sfeerverhogend, ook voor de neplacher zelf. "Net als een echte lach is een neplach besmettelijk. Als jij je mondhoeken omhoog beweegt, is de kans groot dat je tafelgenoten die gezichtsuitdrukking overnemen", zegt Sauter. "En door hun lach word jij op jouw beurt ook weer aangestoken, waardoor je uiteindelijk misschien wel oprecht gaat lachen."

Schenk alcohol, maar niet te veel

Als de neplach niet lukt, kun je altijd grijpen naar een sterker middel. De kans is groot dat er meer gelachen wordt aan tafel als je een paar glazen bier of wijn achterover slaat. Daar draait hersenwetenschapper Richard Ridderinkhof van de Universiteit van Amsterdam niet omheen. "Proefpersonen die naar comedyfilmpjes kijken, beoordelen die beelden als grappiger wanneer je ze wat alcohol geeft, zo is al vaak bewezen."

Dat komt niet omdat ze opeens meer gevoel voor humor krijgen. Beschonken mensen schieten waarschijnlijk vooral sneller in de lach doordat alcohol de aanmaak van adrenaline stimuleert. "Dit hormoon zorgt ervoor dat je wat meer opgewonden raakt, niet seksueel maar lichamelijk", aldus Ridderinkhof. "Die opwinding schrijf je onbewust toe aan dingen om je heen: aan comedyfilmpjes bijvoorbeeld, of aan de grap die je schoonvader vertelt aan tafel."

Maar Ridderinkhof waarschuwt ook voor de negatieve effecten van alcohol, zoals verlies van zelfcontrole. "Als bij een diner de alcohol rijkelijk vloeit, is de kans op ruzie ook groter", stelt hij. "Het opgewonden gevoel van de adrenaline kun je ook gaan toeschrijven aan kleine ergernissen, zoals iets wat iemand zegt die je toch al niet zo mag. Je bent dan eerder geneigd om iets vervelends tegen diegene te zeggen, of hem misschien zelfs uit te schelden, ook al is dat misschien onterecht."

Van zo'n sociale blunder zijn beschonken mensen zich dan ook nog eens minder snel bewust. Ridderinkhof ontdekte jaren geleden dat alcohol een gebiedje in de hersenen uitschakelt dat is betrokken bij het detecteren van fouten.

Klinkt als een goed excuus na een ruzie? Wie tijdens het kerstdiner een scène schopt, hoeft niet aan te kloppen bij de hersenwetenschapper. "Een paar jaar geleden werd ik gebeld door een advocaat uit Amerika. Hij verdedigde een cliënt die zijn baas tijdens een borrel had uitgescholden en had mijn onderzoek naar foutendetectie gelezen. Hij vroeg zich af of mijn studie niet aantoonde dat zijn cliënt zelf niets had kunnen doen aan zijn gedrag. Ik heb hem snel afgewimpeld."

Activeer het knuffelhormoon met muziek

Een drummende fanfare of marcherende militairen inhuren op eerste kerstdag gaat misschien wat ver. "Maar aan die voorbeelden kun je wel zien dat we muziek met een herkenbaar ritme vaak gebruiken om samenhorigheid te kweken", zegt neuropsycholoog Erik Scherder van de (online) Vrije Universiteit van Nederland.

De muzikale omlijsting van een kerstdiner kan de sfeer volgens hem zeker ten goede komen. Hij verwijst naar een recente Amerikaanse studie waarin gesuggereerd wordt dat muziek met een aanstekelijk ritme voor de aanmaak van verschillende hormonen zorgt, die de sociale interactie bevorderen. "Eén daarvan is oxytocine, ook wel bekend als het knuffelhormoon", zegt Scherder. "Die stof kan ervoor zorgen dat er een gevoel van verbondenheid ontstaat, mensen groeien onder invloed van deze stof als het ware naar elkaar toe." Een ander hormoon dat vrijkomt, zet vooral aan tot het actief zoeken van contact. "Het gaat dan om endorfines, zelfs sociaal gedepriveerde personen krijgen door dit hormoon meer een drive om toenadering te zoeken tot anderen."

Muziek brengt dus gezelligheid. De grote vraag is dan alleen nog welk soort nummers het meest geschikt zijn voor het kerstdiner: 'Last Christmas' van Wham, of toch liever iets verfijnders?

Volgens de Nederlandse psychologe Rebecca Schaefer voldoet vooral typische kerstmuziek aan alle eisen om de hersenen in de kerststemming te brengen. "Het is een genre vol voorspelbaarheid, met ritmes die maar net genoeg verschillen om niet monotoon te zijn, maar daardoor wel in je hoofd blijven zitten."

Het helpt ook dat de nummers elk jaar rond dezelfde tijd zijn te horen. "Je gaat waarschijnlijk automatisch terugdenken aan eerdere momenten waarop je het liedje hebt gehoord, en komt als vanzelf in die warme, comfortabele kerstsfeer."

Wie kersthaters in de familie heeft, kan echter beter geen kerst-cd uit de kast trekken. "Ik heb ooit in een opvanghuis voor daklozen gewerkt en als daar kerstmuziek werd gedraaid, daalde de sfeer naar een dieptepunt", vertelt Schaefer. "De meeste mensen hadden daar slechte herinneringen aan de familiediners. Als gastheer of vrouw moet je van tevoren dus misschien even checken of er mensen met kersttrauma's op bezoek komen."

Koop géén originele cadeaus

"De meeste mensen doen onnodig veel moeite bij het kopen van cadeaus", zegt psychologe Gabrielle Adams van de London School of Economics. "Ze struinen de stad af op zoek naar originele cadeautjes, omdat ze hun vrienden en familie willen verrassen. Dat is helemaal geen goed idee."

Adams was twee jaar geleden betrokken bij een studie aan de universiteit van Stanford waarbij honderden Amerikanen werden ondervraagd over de geschenken die ze hadden gegeven en gekregen op bruiloften.

Bij het geven van cadeaus bleken de meeste mensen originaliteit belangrijk te vinden. Maar wanneer ze terugblikten op de spullen die ze zelf hadden gekregen, waardeerden ze vooral de geschenken die ze zelf op hun verlanglijstje hadden gezet.

De westerse cadeau-etiquette bevat volgens de Amerikaanse nog meer misverstanden. "Ik kreeg een paar jaar geleden een oranjebruine trui met gouden strepen cadeau waarvan ik meteen wist dat ik hem nooit zou dragen. Veel te hipsterachtig, mijn stijl is meer klassiek." Ze overwoog het cadeau opnieuw in te pakken en door te geven als kerstcadeau. "Maar dat voelde een beetje als een taboe: was het geen belediging van degene die me het cadeau had gegeven?"

Adams besloot er een onderzoekje aan te besteden. Ze vroeg 178 proefpersonen om zich voor te stellen dat ze een van een vriend gekregen horloge doorgaven als cadeau aan iemand anders. Op vragenlijsten moesten ze inschatten hoe de gulle gever daarover zou denken. Adams concludeerde dat we onze kerstcadeaus gerust zonder schuldgevoel kunnen inslaan op zolder. "De meeste gevers vinden zoiets niet erg. Veel proefpersonen in onze studie vonden het juist wel een leuk idee dat hun ongebruikte pakjes een tweede leven kregen. Daarnaast bespaart het doorgeven van cadeaus geld en is het nog goed voor het milieu ook."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234