Zaterdag 15/06/2019

Radicalisering

Deradicalisering? "Het is weggegooid geld"

Een potje voetbal kijken in de moskee van Zele. "Wij zijn hier zo open als we maar kunnen zijn." Beeld Wouter Van Vooren

De deradicaliseringsambtenaar is straks overal. In maart zullen ze in Vlaanderen al met negen zijn. Zit daar iemand op te wachten? En wat houdt de job precies in? De Morgen ging langs bij de betrokken steden en gemeenten. "Zele heeft óók een moskee."

Tien kandidaten", zegt Karim Van Overmeire (N-VA), schepen van inburgering, vreemdelingenzaken en Vlaams karakter in Aalst, zichtbaar tevreden. "Ze hebben maandag hun schriftelijke proeven afgelegd en in februari volgen dan de mondelinge proeven."

De vraag wat de Aalsterse deradicaliseringsambtenaar, eens aangeworven, precies gaat doen, noopt de schepen tot creatief denken: "Hij, of zij, zal flexibel moeten zijn. Alert moeten zijn voor bijvoorbeeld een gewijzigd gedrag op scholen. Een netwerk opbouwen, contacten leggen. Ik bedoel, het wordt geen nine-to-fivejob."

Er is tot op heden geen enkele Syrië-strijder vertrokken vanuit Aalst; er zijn ook geen indicaties dat Aalst het nieuwe broeinest van jihadisme zou zijn. "Toch", tempert Van Overmeire, "we hebben hier wel twee moskeeën, een Turkse en een Marokkaanse, en we liggen op zevenentwintig kilometer van Brussel."

Zele

Meer dan 70 Vlaamse gemeenten dienden vorig jaar een dossier in bij minister Liesbeth Homans (N-VA), alle even gretig voor een deel van de te verdelen pot van 500.000 euro. De winnaars waren Antwerpen, Mechelen, Vilvoorde, Aalst, Gent, Maaseik, Menen, Oostende en Zele. De eerste drie steden hadden al zo'n ambtenaar. In de zes andere zijn de aanwervingsprocedures bezig.

"Bij ons hebben zich elf kandidaten ingeschreven", meldt burgemeester Patrick Poppe (Open Vld) vanuit het Oost-Vlaamse Zele. "Ik weet dat mensen zeggen: wat moet Zele (20.000 inwoners, DDC) in godsnaam met een deradicaliseringsambtenaar? Ja kijk, wij hadden een goed dossier. Wij hebben hier in Zele nog niemand weten vertrekken naar Syrië, dat is juist, en tot nu toe ook niemand zien radicaliseren."

"Maar we denken wel dat voorkomen nog altijd beter is dan genezen."

De vacature op de gemeentelijke website brengt niet meteen opheldering over hoe een maandagochtend van de deradicaliseringsambtenaar er in Zele zal uitzien: 'Hij/zij is verantwoordelijk voor het in kaart brengen van de verschillende actoren die actief zijn binnen de context van radicalisering en polarisering. Hij/zij streeft naar het bespreekbaar maken van de problematiek hierrond en bouwt mee aan een gezamenlijk draagvlak voor oplossingen.'

"U moet dat breder zien", zegt burgemeester Poppe. "Vergeet ook niet: wij hebben hier in Zele een moskee."

Het West-Vlaamse Menen heeft geen moskee, wel een waakzame ambtenaar, weldra. "De vacature moet nog worden uitgeschreven", zegt burgemeester Martine Fournier (CD&V). "Maar u weet dat Menen een grensgemeente is?"

Het bericht heeft Willy Vandevelde niet kunnen verblijden. Hij is de opa van Lucas Van Hessche (19) uit Lauwe, die in juni 2014 met Abdelmalek Boutalliss (19) en Olivier Calebout (27) naar Syrië trok. Lucas is een van de jongens in dat filmpje waar je hem met zijn vrienden in een vijver ziet springen: "Allee, 'k zal maar ne keer een skietoefening doen ee."

Beeld Wouter Van Vooren

Anders uitgedraaid

Je ziet uitgelaten jongens, bevrijd. Gelukkig, zo te zien. Abdelmalek Boutalliss blies zichzelf twee maanden geleden met een bommengordel op in Irak. Lucas zelf zou vorige zomer zijn gesneuveld bij gevechten in de buurt van Al-Hasakah.

"Of hij dood is, weet je met de berichtgeving van IS nooit zeker", zegt Willy. "Wij geven het 10 procent kans dat hij nog leeft, maar hoe langer het duurt, hoe kleiner de hoop. Lucas had nog een smartphone bij zich en stuurde regelmatig berichtjes naar zijn ouders en zijn broer. Hij was naar ginder gegaan om kinderen te helpen na de bombardementen op Aleppo. Hij wou iets goeds doen, en dat geloof ik ook. Natuurlijk is dat helemaal anders uitgedraaid."

Lucas Van Hessche werd als baby van drie maanden geadopteerd in Haïti. Groeide op als een gewoon West-Vlaams joch dat op het moment van zijn vertrek naar Syrië was verondersteld zijn diploma als lasser te halen. Hij had veel vrienden, hing vaak rond in Kortrijk, ging daar ook naar de boksclub, maar had een kleurtje en voelde zich blijkbaar toch nooit helemaal aanvaard.

"Wij hebben niks aan hem gemerkt", zucht Willy. "Hij had een Haïtiaanse vlag op z'n kamer hangen, en dat was het. Hij had niks met de islam of zo; ik denk niet dat er iets was dat zijn leerkrachten hadden kunnen zien. Het enige verdachte dat werd opgemerkt, door de Kortrijkse politie dan, was dat hij kort voor z'n vertrek rondhing met die Calebout, een ronselaar die ze wel in de gaten hielden."

Paniekvoetbal

Willy Vandevelde is ontmoedigd in alles wat hij van overheidszijde zag gebeuren. Hij las het in de krant, over de Menense deradicaliseringsambtenaar. Klapte die weer dicht. Vond het op z'n minst een beetje raar dat hij noch iemand anders van de familie ooit waren gevraagd voor een gesprek, ervaringsdeskundigen zijnde.
Een belangrijke parameter voor het toekennen van overheidsgeld voor de deradicaliseringsambtenaar was: kreeg de gemeente ooit te maken met Syrië-strijders? Ja, want Lauwe is een deelgemeente van Menen. Willy heeft het lastig om zich te ontdoen van het gevoel dat de dood van Lucas, zijn oogappel, niet helemaal vreemd is aan het in de vacature beschreven profiel: 'U bent in het bezit van ofwel een masterdiploma ofwel een licentiaatsdiploma ofwel een diploma van het hoger onderwijs van twee cycli, dat gelijkgesteld werd met universitair onderwijs.'

"Tegenwoordig kan zo'n jonge gast al geen voet meer verzetten of hij wordt vanwege een Facebook-post al opgepakt door de politie", zegt Willy. "Ik vrees dat als er nog eens iemand in Menen zou zijn zoals Lucas, ze die weer gaan missen. Voor Lucas is de deradicaliseringsambtenaar in elk geval te laat gekomen."

Is er in Menen geen moskee, dan ook al geen als dusdanig te identificeren moslimgemeenschap. Er wonen 33.000 mensen, en uit de laatste bevolkingscijfers, van 2011, maakt oppositielid Jelle Janssens (sp.a) op dat van de 8 procent "buitenlanders" een overweldigende meerderheid de Franse nationaliteit heeft. "Ik kan er natuurlijk niet op tegen zijn dat er Vlaamse middelen naar Menen vloeien, maar dit lijkt mij paniekvoetbal", zegt hij.

"Men pakt dat ene geval, van die Lucas, en zegt: wij hebben hier een groot probleem. Het echte probleem in Menen is grenscriminaliteit, gestolen auto's die hier de grens overgaan, vooral. Maar het enige wat nog telt, is deradicalisering. We krijgen nu ook nog eens 50.000 euro via minister Jan Jambon, en daarmee gaan ze onder meer aan casemanagement doen. Dan vraag ik mij af: welke cases?"

De Spinoza van de islam

Dyab Abou Jahjah had het vorige week in deze krant over een "deradicaliseringsindustrie". Er komt stilaan langs zoveel kanalen geld uit de lucht dwarrelen dat het aanbod de vraag niet kan volgen. In Oostende komt er geen deradicaliseringsambtenaar as such. Er is besloten dat de dienst die zich bezighoudt met drugs- en alcoholpreventie bij jongeren het gevaar van radicalisering er ook wel even bij kan nemen.

In Brussel trekt Ismaël Saidi al maandenlang van school naar school met zijn theaterstuk Djihad, waarin hij in de taal van de jongeren zelf drie jonge Syrië-strijders in het belachelijke trekt. Na een ontmoeting met de Franse filosoof Rachid Benzine groeide het idee om een breder publiek te bereiken met onlinefilmpjes. De Brusselse regering was enthousiast en maakte 275.000 euro vrij voor het project.

Na een moddercampagne in de Franstalige pers, verdachtmakingen over financieel geknoei door parlementslid Emmanuel De Bock (DéFI) en daar bovenop ook nog eens doodsbedreigingen van islamfanatici, gooide Saidi deze week de handdoek.

"En dat is heel jammer, omdat we zulke projecten nodig hebben", zegt Vlaams parlementslid Yamila Idrissi (sp.a), die Benzine al meermaals naar Brussel haalde, onder meer voor vijf avonden in de KVS met als thema 'Le Coran expliqué aux Bruxellois'. Benzine heeft alles in zich om de Spinoza van de islam te worden; hij loopt zijn tijd ver vooruit. Van het soort pioniers en vrijdenkers als hij vind je er geen tien. Het is zo triest dat een project als dit op zo'n manier sneuvelt. Je gaat de uitdagingen van de 21ste eeuw niet beantwoorden met recepten uit de 20ste. Zo van: we zetten daar een ambtenaarke op, we geven die een bureauke en 't zal wel opgelost geraken."

Yamila Idrissi. Beeld Bas Bogaerts
Beeld Wouter Van Vooren

Weerbaarheidstraining

Alexander Van Leuven is zo'n ambtenaarke in een bureauke.
Na Jessica Soors (Vilvoorde) en Anissa Akhandaf (Antwerpen) ging hij eind 2013 in Mechelen aan de slag als derde Vlaamse deradicaliseringsambtenaar, al verkiest hij eerder een term waar het woord 'inclusie' in voorkomt. Tot op heden is er vanuit Mechelen geen enkele Syrië-strijder vertrokken; de jonge antropoloog maakt zich sterk dat dat ook niet gaat gebeuren.

"Ik ben me als werkstudent gaan interesseren voor de zogenaamde Brusselse no-gozones.

Ik dacht: als de politie daar niet durft te komen, wil ik die wereld echt leren begrijpen. Ik merkte dat de leeftijd tussen elf en twaalf bij veel van die gasten cruciaal is.

"Het moment waarop ze beginnen inzien dat de ideale wereld, tiens, niet bestaat. Dat het er begint naar uit te zien dat die droomjob misschien nooit voor hen zal weggelegd zijn, enkel vanwege hun kleur of naam.
"Daar, vanaf die leeftijd, is het risico op een gebroken sociaal weefsel het grootst. Het criminele milieu haakt daarop in; het tracht die gasten bij drugs en autozwendel te betrekken. De gewelddadige jihad doet eigenlijk hetzelfde."

Er wordt Alexander Van Leuven weleens gevraagd wat hij dan precies doet, wat de dagtaak inhoudt, deradicaliseringsambtenaar zijnde.
"Het is niet zo dat ik op mensen sta in te praten: 'Stop nu eens met radicaliseren!' (lacht) Wij werken van onderuit. We hebben een weerbaarheidstraining gegeven, een cursus van tien dagen. Jeugdwerkers en leerkrachten aanleren hoe je jongelui ertoe kunt bewegen om ondanks tegenslagen en aantoonbare discriminatie, er toch voor te blijven gaan.

"Het kan beginnen met iets kleins: jonge gasten die elkaar uitdagen om iets te pikken in het winkeltje met plastic juwelen. Nee leren zeggen. Er op tijd bij zijn om te voorkomen dat het sociale weefsel breekt. Als ik hier in Mechelen een jonge gast afval op straat zie gooien, ga ik naast hem lopen: 'Hey, ik denk dat je iets hebt laten vallen." Dat is wat we moeten doen.

"Mechelen is al bij al een kleine, hechte gemeenschap. Het is zo goed als ondenkbaar dat hier iemand ongemerkt in de verleiding zou komen om naar Syrië te trekken. Ja, we hebben hier een groepje salafisten, niet meer dan vier gasten en dat aantal fluctueert, maar op hen stap ik wel af. Ik praat daarmee. Ik stimuleer ze om de volgende keer niet in een djellaba te gaan solliciteren voor een arbeidersjob. Wat je vooral niet mag doen, is die gasten in een donkere hoek steken. Ik krijg ze dan wel weer zo ver om zo transparant mogelijk hun ding te doen."

Alexander Van Leuven, deradicaliseringsambtenaar in Mechelen: "Het is niet zo dat ik op mensen sta in te praten: 'Stop nu eens met radicaliseren!" Beeld Wouter Van Vooren

Tv in de moskee

De moskee van Zele is een eighties ogend bakstenen pand in de Zwaanstraat, goed 100 meter verwijderd van het gemeentehuis. Het is donderdagnamiddag en er zitten negen oudjes op een rij naar een voetbalwedstrijd uit de tweede Turkse divisie te staren. Er hangt een wit A4'tje aan de muur: 'Fax 1 euro, fotokopie 0,3 euro.'

Wie geen raad weet met z'n administratie, vindt in de moskee hulp.
Yasar Sagir, voorzitter, serveert thee en zegt uit ondervinding te weten dat je een gast beter zelf het aantal suikerklontjes laat kiezen. Hij had ons graag voorgesteld aan de imam, maar die is er niet. "We zitten al zeven maanden zonder en het ziet ernaar uit dat het nog lang kan duren voor er een nieuwe komt. We hebben nu een leerkracht die dat ook kan. Wat die doet? De actualiteit bespreken tijdens het vrijdaggebed, vooral. De jongens op het hart drukken dat ze niet zo hard mogen rijden."

Het is de enige vorm van radicalisering die binnen de Turkse gemeenschap in Zele tot op heden kon worden gedetecteerd: een paar onverbeterlijke jonge snelheidsmaniakken die zich door rechter Peter D'Hondt hun rijbewijs ontnomen zagen en daarna opnieuw brokken maakten. "Ik praat het niet goed", zegt Yasar. "Maar we zijn allemaal ooit jong geweest, toch? En u gaat mij toch niet vertellen dat we daarvoor een deradicaliseringsambtenaar nodig hebben?"

Het zit hem dwars, de vacature op de gemeentelijke website, en dan vooral het daar vermelde jaarsalaris: 35.143,54 euro.

"Ik vind het weggegooid geld. Karel De Gucht is onze moskee in 2005 nog komen openen. Zele, met z'n Turkse bouwvakkers en kabelleggers die zich hier in de jaren 60 hebben gevestigd, is altijd geroemd als een van de voorbeelden van uitstekend verlopen integratie.

"Wij zeggen altijd: 'Als ge ergens heen gaat en iedereen is blind, doe dan één oog dicht.' Dring je eigen tradities niet op, leer de ander te begrijpen. Wij bestaan vijfentwintig jaar, we trekken volk met onze barbecues, geven rondleidingen. Soms komen hier hele bussen van verenigingen die een moskee willen bezoeken. Wij zijn zo open als we maar kunnen zijn."

Vandaar de suikerklontjes.

Ergens kijkt Yasar er wel naar uit, het eerste contact met de deradicaliseringsambtenaar. Waar anders in Zele zou die zijn zoektocht naar actoren binnen de context van radicalisering en polarisering moeten beginnen?

"Ik ga ervan uit dat die mens hier over een maand of zo staat", zegt Yasar. "Wat ik dan ga doen? Een klapke mee doen, natuurlijk. En hopen dat hij graag voetbal ziet."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden