Zaterdag 21/05/2022

Denker van de derde weg

Woensdag overleed op 80-jarige leeftijd Lord Ralf Dahrendorf. Dirk Verhofstadt duidt het liberale ideeëngoed van de Duits-Britse socioloog en politicus.

Samen met Anthony Giddens, Ulrich Beck en Jürgen Habermas hoort de Duits-Britse politicus Ralf Dahrendorf in het rijtje van de meest invloedrijke filosofen (en sociologen) van onze tijd. Hij is niet meer.Dahrendorfs vader werd in 1932 als sociaaldemocraat verkozen in de Duitse Rijksdag. Het jaar daarop stortte het parlementaire systeem onder druk van de nazi’s in elkaar en raaktende sociaaldemocraten in de verdrukking. Ralf Dahrendrof raakte betrokken bij het scholierenverzet en verspreidde clandestien informatie over de concentratiekampen. Eind 1944, op vijftienjarige leeftijd werd hij alsnog gearresteerd en opgesloten. Het zou zijn verdere visie op de onaantastbaarheid van de menselijke waardigheid blijvend beïnvloeden en hem de weg doen inslaan van het liberalisme en de sociaaldemocratie, die hij als de twee kinderen van de Verlichting beschouwde. Na de oorlog studeerde Ralf Dahrendorf filosofie en sociologie aan de Universiteit van Hamburg, en trok daarna naar de London School of Economics, waar hij onder invloed kwam van Karl Popper. Dahrendorf wordt door velen beschouwd als de man die het concept van de open samenleving van Popper in de voorbije decennia verder heeft gepreciseerd en geactualiseerd. Over de politieke en filosofische ideeën van Dahrendorf schreef de Nederlandse socioloog Huub Broekhuijse het politiek-filosofische proefschrift Ralf Dahrendorf over neoliberalisme, sociaal liberalisme en sociaal democratie, dat in 2007 in boekvorm verscheen. Het biedt een interessant overzicht van de evolutie van het politiek en economische denken in West Europa, meer in bijzonder in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk en dit gedurende de voorbije zestig jaar. De auteur schetst daarin het opmerkelijke succes van de keynesiaanse sociaal-economische politiek die na de oorlog opgang maakte en die van de sociaaldemocratie een succesverhaal maakte - men sprak van het gouden tijdvak, les Trente Glorieuses. De economische crisis van begin jaren zeventig zorgde evenwel voor een keerpunt. Misschien moet die kentering al iets vroeger gesitueerd worden, namelijk in het zog van mei ’68 waarvan Dahrendorf scherp opmerkte dat deze beweging “tevens de kiemen van een nieuwe liberale vrijheid in zich draagt”. In elk geval zien we vanaf het einde van de jaren zeventig een duidelijke koersverandering met de opkomst van het zogenaamde neoliberalisme dat op politiek vlak nog bevestiging kreeg door de val van de Berlijnse Muur. Voor Francis Fukuyama was met de liberale democratie het ‘einde van de geschiedenis’ bereikt.Ralf Dahrendorf is het met die laatste visie nooit eens geweest - net als Karl Popper trouwens, die de uitspraken van Francis Fukuyama als ‘onzinnig’ bestempelde. Hij zag de implosie van de communistische staten wel als een bewijs dat gesloten samenlevingen niet levensvatbaar blijken, maar voor hem betekende dit niet het einde van de geschiedenis, wel eerder een ‘herbegin’. Het is die instelling die van Dahrendorf zo’n belangrijk denker maakte. Steeds opnieuw onderzocht hij het juiste evenwicht tussen de begrippen vrijheid en gelijkheid die binnen het liberalisme zo’n essentiële rol spelen. In elk geval keerde hij zich net als Popper tegen elk dogma of monopolie van een ideologisch systeem, dat onvermijdelijk uitdraait op een gesloten systeem. In die zin keerde hij zich tegen die andere liberale reus: Friedrich von Hayek, “die de fatale neiging heeft om tegenover het socialisme een ander systeem te zetten”. Het absolute geloof in de vrije markt, zeg maar marktfundamentalisme is in wezen net als het marxisme in tegenspraak met het wezen van de open samenleving. En toch waren het de neoliberale ideeën van von Hayek en Friedman die toen in de praktijk werden omgezet, eerst in het Verenigd Koninkrijk onder Thatcher later in de VS onder Reagan.De neoliberale ideeën waren helemaal niet nieuw. Ze vloeiden voort uit een beweging die tegen elke vorm van staatsinterventionisme en planeconomie was en die eind jaren dertig al aan een opmars begon. Eerst nog wat academisch binnen denktanks en de beruchte Société du Mont-Pèlerin die werd opgericht in 1947 met onder de deelnemers Friedrich von Hayek, Milton Friedman, Wilhelm Röpke, Lionel Robbins, Ludwig Erhard en... Karl Popper. Hun invloed zou in de keynesiaanse periode nog beperkt blijven, maar eind jaren zeventig braken ze door. Dahrendorf stond er altijd sceptisch tegenover; hij vreesde dat het radicale neoliberalisme de sociale samenhang van de samenleving zou ondermijnen en op termijn ook de democratie. Een en ander heeft te maken met zijn visie tegenover het begrip ‘vrijheid’. Dahrendorf vulde vrijheid in zoals Kant dat deed: als een ‘verantwoordelijke vrijheid’. Aan het begrip vrijheid zit een plicht verbonden. Vandaar onder meer zijn pleidooi voor een gegarandeerd minimuminkomen voor iedereen. Daarnaast onderschreef hij ook Kants ideeën over het wereldburgerschap: “ons handelen dient geleid te worden door de wil de maatschappij van wereldburgers te bevorderen”. Het is tevens zijn repliek op bepaalde immorele gevolgen van een globalisering zonder een zekere internationale rechtsorde.

Grens tussen staat en markt

Dat neemt niet weg dat Dahrendorf zich in de loop van de voorbije decennia ook afwendde van de sociaaldemocratie en haar al te grote goedgelovigheid in de staat. Begin jaren tachtig kondigde hij het einde van de sociaaldemocratie aan. “Het heeft zijn grenzen bereikt, is uitgeput en dreigt te verworden tot status-quo. Ten tweede biedt het juist hierdoor geen werkzame receptuur voor de nieuwe historische fase, die zich aandient.” Profetische woorden, want de ondergang van het sovjetcommunisme en de toenemende globalisering hebben ook de sociaaldemocratische partijen die aan de macht kwamen in de jaren negentig onder de ‘geïnstitutionaliseerde neoliberale paradigma’s’ geplaatst. Tegelijk waarschuwde Dahrendorf de liberalen dat ze “zich schrap moeten zetten voor het behoud van essentiële verworvenheden uit de lange liberale en de korte sociaaldemocratische eeuw” en zich moeten hoeden voor populisme en een sluimerend autoritarisme. Het lijken op het eerste gezicht wat overtrokken stellingen, maar ze waren in die tijdgeest, pakweg tien jaar geleden, bijzonder scherp, zeker in het licht van de toen schijnbaar onvermijdelijke opmars van het marktfundamentalisme. Nadien zijn moderne sociaaldemocraten en liberalen in diverse landen gaan samenwerken in de zogenaamde ‘derde weg’. De eersten hebben finaal afstand genomen van hun door de staat geleide economische ideeën, de tweeden zijn niet meegegaan in de totale vermarkting. Er zijn tal van sectoren die beter in handen van de overheid blijven zoals het onderwijs, de sociale zekerheid, het geldwezen en natuurlijk het rechtssysteem. “Verwevenheid mag, maar de grens tussen staat en markt dient scherp gemarkeerd te blijven”, oordeelde Dahrendorf. In elk geval toonde de Brits-Duitse denker zich een waardige erfgenaam van Popper: hij zette zich af tegen elke vorm van ongecontroleerde macht. Zijn aandacht voor de waardigheid van de mens maakte dat hij voortdurend op zoek ging naar evenwicht tussen vrijheid en rechtvaardigheid. In die zin stond Ralf Dahrendorf als geen ander model voor het Europese systeem waarin mensen aangemoedigd worden om aan de slag te gaan en tegelijk voldoende bescherming te krijgen als ze in de problemen raken. De ideeën van Ralf Dahrendorf zijn in tal van Europese landen in de praktijk gebracht. Het liberalisme heeft deze week een boegbeeld verloren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234