Woensdag 20/01/2021

Denken met de precisie van een biljartspeler

TWINTIG GENIALE DENKERS. Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die 'denker van de week'? Vandaag: Anna Luyten over Kant

Hoe een schijnbaar saaie man toch spannend bleek te zijn, dat is mijn geschiedenis met Immanuel Kant. Ik heb langzaam van hem leren houden, het werd innig.

"Hij maakte iedere dag, stipt op tijd zijn wandeling door zijn stad Koningsbergen. De burgers zetten er hun klok gelijk op..." Dat was het eerste wat ik over hem te horen kreeg. Pas later kwam ik te weten dat het dagritme van de oude Kant te wijten was aan een zwakke gezondheid. De jonge Kant was in zijn stad geroemd als de beste biljartspeler. Hij trok van café naar café om met zijn spelwinst een deel van zijn studie te bekostigen. Hij is blijven denken met die precisie van een biljartspeler, in termen van ruimte en tijd, oorzaak en gevolg. Daarin was hij stipt: in de strijd tegen de verstomping.

Hij bewees als geen ander dat het onze hersenen zijn die bepalen hoe we dingen beschouwen. We kunnen niet anders dan de wereld in de mal van ons brein gieten.

Kant studeerde antropologie, aardrijkskunde, mathematische fysica en filosofie. Iedere middag zat hij aan tafel met mensen uit het praktische leven die aan zijn denken konden schaven en graag een glas wijn dronken. Hij was geliefd om zijn geestige conversaties.

Als schrijver is hij traag te lezen. Hij kon niet tegen middelmatigheid. Hij wilde zijn onrust bedaren en kon dat alleen door kritisch de structuur van het menselijk denkapparaat te onderzoeken. 'Durf te denken', was zijn lijfspreuk. Gebruik je eigen verstand, wees autonoom en vrij. Hij hekelde de 'dogmatische sluier'.

Hij hield van geen enkele vorm van onderwerping. Hij fulmineerde tegen napraters, opiniespuiers die meningen verkondigden over de actualiteit om vooral zelf actueel te blijven. Hoewel Kant nooit uit het oog verloor wat er in de wereld gebeurde. Zonder ervaring is er geen kennis mogelijk. Hij hekelde "de luchtbouwkundigen van allerlei gedachtestelsels die uit weinig ervaringsmateriaal en veel binnengesmokkelde ideeën zijn samengesteld".

Kant wordt wel eens de vader van de Verlichting genoemd. In een tijd waarin de Verlichting te pas en te onpas als maatstaf wordt gebruikt, is het goed Kants definitie in het achterhoofd te houden: 'De Verlichting is het loskomen van de mens uit een onmondigheid waar hij zelf schuld aan heeft'.

Kant onderzocht de mens en datgene waartoe de mens in staat is: kennen, denken, willen, doen, voelen, fantaseren. Hij zocht naar de richtlijnen van het juiste handelen, niet als een recept voor geluk, wel als een onderliggende structuur van ons praktisch leven. "Er moet een onvoorwaardelijke praktische wet zijn die de wil van iedere mens bepaalt", dacht Kant. Wie niet weet wat te doen, kan zich afvragen: "Kan ik willen dat alle mensen deze handeling stellen?" Kant liet God niet bulderen. Hij liet de stem van het eigen geweten horen.

En nog altijd is hij actueel. Kant was zijn tijd vooruit toen hij zijn Idee voor een algemene geschiedenis uit het oogpunt van wereldburgerschap en het boekje Over de eeuwige vrede uitbracht. "De redelijke idee van een vreedzame gemeenschap van alle volken is niet een filantropisch idee maar een rechtsbeginsel", schreef hij.

In onze tijden van nieuwkomersverklaringen en het snoeien in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is het goed om bij de vader van de Verlichting te lezen over wereldburgerschap en algemene gastvrijheid. De 18de-eeuwer beschimpte het gastonwaardige gedrag van Europese landen die onder het mom van handel, gruwel bedrijven. "Het zijn landen die veel werk maken van vroomheid, en ze willen om hun rechtgelovigheid doorgaan voor uitverkorenen, maar zij drinken onrecht als water."

Volgende week: Bart De Wever over Machiavelli

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234